Γουέλς Χέρμπερτ

Ο H. G. Wells γεννήθηκε το 1866, στα τελευταία χρόνια της μεγάλης βικτωριανής περιόδου, όταν η Βρετανία βρισκόταν στο κέντρο μιας τεράστιας αυτοκρατορίας και αποτελούσε μία από τις ισχυρότερες οικονομικές και βιομηχανικές δυνάμεις του κόσμου. Πίσω όμως από την εικόνα της προόδου και της αυτοκρατορικής ισχύος υπήρχαν έντονες κοινωνικές αντιθέσεις. Η βιομηχανική ανάπτυξη είχε δημιουργήσει πλούτο, αλλά και μεγάλες διαφορές ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις, ενώ σημαντικό μέρος του πληθυσμού εργαζόταν και ζούσε κάτω από δύσκολες συνθήκες.

Η βρετανική κοινωνία στην οποία μεγάλωσε εξακολουθούσε να είναι έντονα ταξική. Η καταγωγή και η οικονομική θέση μπορούσαν να καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό την εκπαίδευση, το επάγγελμα και τις δυνατότητες ενός ανθρώπου. Για κάποιον που προερχόταν από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, η κοινωνική άνοδος ήταν δύσκολη και η οικονομική ανασφάλεια αποτελούσε καθημερινή πραγματικότητα.

Αυτός ο κόσμος των μεγάλων κοινωνικών αποστάσεων βρίσκεται πίσω από πολλά από τα έργα του Γουέλς. Ακόμη και στη «Μηχανή του Χρόνου», ένα μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται στο μακρινό μέλλον, η διαίρεση της ανθρωπότητας στους Έλοι και τους Μόρλοκ μπορεί να διαβαστεί ως μια σκοτεινή προέκταση της ταξικής διαίρεσης της βικτωριανής κοινωνίας. Ο Γουέλς δεν φανταζόταν το μέλλον ανεξάρτητα από το παρόν· συχνά μεγέθυνε τις τάσεις που έβλεπε γύρω του και αναρωτιόταν πού θα μπορούσαν να οδηγήσουν.

Την ίδια περίοδο, η επιστήμη άλλαζε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι Ευρωπαίοι αντιλαμβάνονταν τη φύση και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτήν. Η θεωρία της εξέλιξης του Κάρολου Δαρβίνου είχε προκαλέσει βαθιές επιστημονικές, φιλοσοφικές και θρησκευτικές συζητήσεις. Η βιολογία, η γεωλογία, η φυσική και η ιατρική προχωρούσαν με γρήγορο ρυθμό και δημιουργούσαν την αίσθηση ότι ο άνθρωπος μπορούσε πλέον να κατανοήσει —και ίσως να μεταμορφώσει— τον φυσικό κόσμο με τρόπους που προηγουμένως θεωρούνταν αδύνατοι.

Η επαφή του Γουέλς με αυτή τη νέα επιστημονική σκέψη τον διαμόρφωσε βαθιά. Η εξέλιξη, η προσαρμογή, ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα είδη και η δυνατότητα μεταβολής των οργανισμών εμφανίζονται ξανά και ξανά στα έργα του. Στο «Νησί του Δόκτορα Μορό», για παράδειγμα, η βιολογική επιστήμη μετατρέπεται σε αφετηρία για ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: μέχρι πού έχει δικαίωμα να φτάσει ο άνθρωπος όταν αποκτά τη δύναμη να αλλάξει τη φύση;

Το τέλος του 19ου αιώνα ήταν επίσης εποχή εντυπωσιακών τεχνολογικών αλλαγών. Ο ηλεκτρισμός εξαπλωνόταν, οι επικοινωνίες γίνονταν ταχύτερες, οι σιδηρόδρομοι είχαν μεταμορφώσει τις μετακινήσεις και νέες μηχανές άλλαζαν την παραγωγή και την καθημερινή ζωή. Λίγο αργότερα εμφανίστηκαν το αυτοκίνητο, το αεροπλάνο και νέες μορφές μαζικής επικοινωνίας. Η αίσθηση ότι ο κόσμος μπορούσε μέσα σε λίγες δεκαετίες να αλλάξει ολοκληρωτικά αποτέλεσε βασικό υπόβαθρο της φαντασίας του Γουέλς.

Όμως η τεχνολογική πρόοδος δεν του προκαλούσε μόνο αισιοδοξία. Ο ίδιος διέκρινε ότι οι ίδιες επιστημονικές ανακαλύψεις που μπορούσαν να βελτιώσουν τη ζωή μπορούσαν επίσης να χρησιμοποιηθούν για πόλεμο και καταστροφή. Έτσι, σε αρκετά έργα του, η τεχνολογία εμφανίζεται ως δύναμη που δεν είναι από μόνη της ούτε καλή ούτε κακή· η σημασία της εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και χρησιμοποιείται η κοινωνία.

Η Βρετανική Αυτοκρατορία βρισκόταν τότε στο απόγειό της. Η αυτοκρατορική επέκταση παρουσιαζόταν συχνά στη βρετανική κοινωνία ως απόδειξη ανωτερότητας και προόδου. Παράλληλα, όμως, η αποικιοκρατία βασιζόταν στην κατάκτηση και την υποταγή άλλων λαών. Ο «Πόλεμος των Κόσμων» αντιστρέφει με εντυπωσιακό τρόπο αυτή την πραγματικότητα: αυτή τη φορά η ίδια η Βρετανία αντιμετωπίζει μια ανώτερη τεχνολογικά δύναμη που εισβάλλει στη χώρα και αντιμετωπίζει τους ανθρώπους περίπου όπως οι αυτοκρατορικές δυνάμεις αντιμετώπιζαν συχνά τους λαούς που κατακτούσαν.

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα αυξανόταν επίσης η πολιτική συζήτηση γύρω από τη φτώχεια, τα δικαιώματα των εργαζομένων και τον ρόλο του κράτους. Σοσιαλιστικές και μεταρρυθμιστικές ιδέες αποκτούσαν μεγαλύτερη επιρροή στη Βρετανία. Η Fabian Society, με την οποία συνδέθηκε για ένα διάστημα ο Γουέλς, υποστήριζε ότι η κοινωνία μπορούσε να αλλάξει μέσω σταδιακών πολιτικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων και όχι απαραίτητα μέσω επανάστασης.

Ο Γουέλς συμμεριζόταν την ανάγκη για βαθιές κοινωνικές αλλαγές, αλλά συχνά ερχόταν σε σύγκρουση με τους συγχρόνους του σχετικά με τον τρόπο και την ταχύτητα που αυτές έπρεπε να πραγματοποιηθούν. Η κοινωνική του σκέψη διαμορφώθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η βιομηχανική κοινωνία είχε δημιουργήσει τεράστιες δυνατότητες, αλλά δεν είχε βρει ακόμη τρόπο να μοιράσει δίκαια τα οφέλη τους.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε δραματικά το ευρωπαϊκό τοπίο. Η τεχνολογία, που προηγουμένως παρουσιαζόταν κυρίως ως σύμβολο προόδου, χρησιμοποιήθηκε σε πρωτοφανή κλίμακα για την καταστροφή: πολυβόλα, αεροπλάνα, δηλητηριώδη αέρια και σύγχρονο πυροβολικό μετέτρεψαν τον πόλεμο σε βιομηχανική διαδικασία μαζικού θανάτου. Για στοχαστές όπως ο Γουέλς, ο πόλεμος αποτέλεσε απόδειξη ότι η επιστημονική πρόοδος δεν συνεπαγόταν αυτόματα και ηθική ή πολιτική πρόοδο.

Μετά τον πόλεμο, η κατάρρευση αυτοκρατοριών και η δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών ενίσχυσαν τη συζήτηση γύρω από την ανάγκη διεθνούς συνεργασίας. Ο Γουέλς άρχισε να υποστηρίζει ακόμη περισσότερο την ιδέα μιας παγκόσμιας πολιτικής οργάνωσης που θα μπορούσε να αποτρέψει νέους πολέμους. Η πίστη του ότι τα μεγάλα προβλήματα της ανθρωπότητας δεν μπορούσαν πλέον να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά στο επίπεδο των εθνικών κρατών έγινε ένα από τα βασικά στοιχεία της ώριμης σκέψης του.

Η άνοδος του φασισμού και του ναζισμού, η οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου και τελικά ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έκαναν τις ανησυχίες του ακόμη πιο έντονες. Ο κόσμος που ο Γουέλς είχε κάποτε φανταστεί ότι μπορούσε να εξελιχθεί μέσω της επιστήμης, της εκπαίδευσης και της λογικής έδειχνε πλέον ικανός να χρησιμοποιήσει τις ίδιες αυτές δυνάμεις για μαζική καταστροφή.

Το 1945, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, οι ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι αποκάλυψαν με τον πιο δραματικό τρόπο τη δύναμη που είχε αποκτήσει η επιστήμη. Για τον Γουέλς, που επί δεκαετίες έγραφε για μελλοντικά όπλα, τεχνολογικές επαναστάσεις και την ανάγκη παγκόσμιας πολιτικής συνεργασίας, η εξέλιξη αυτή επιβεβαίωνε ένα από τα βασικά θέματα του έργου του: η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να ξεπεράσει την ικανότητα των κοινωνιών να τη διαχειριστούν.

Ο H. G. Wells διαμορφώθηκε, επομένως, από έναν κόσμο που άλλαξε περισσότερο μέσα σε μία ανθρώπινη ζωή απ’ όσο είχε αλλάξει σε πολλούς προηγούμενους αιώνες. Γεννήθηκε σε μια βικτωριανή κοινωνία με άκαμπτες ταξικές δομές και πέθανε στην αρχή της ατομικής εποχής. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα, η βιομηχανική ανάπτυξη, η θεωρία της εξέλιξης, η αυτοκρατορία, οι κοινωνικές ανισότητες, δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και η εκρηκτική ανάπτυξη της τεχνολογίας διαμόρφωσαν τα ερωτήματα που κυριάρχησαν στο έργο του: προς τα πού κατευθύνεται η ανθρωπότητα, ποιος ελέγχει τη δύναμη της επιστήμης και αν η κοινωνική και ηθική μας εξέλιξη μπορεί να συμβαδίσει με την τεχνολογική.