6 αποσπάσματα για την αγάπη

Εμείς, ασυνήθιστοι στο θάρρος
εξόριστοι από την απόλαυση
ζώντας μαζεμένοι σε κουκούλια μοναξιάς
μέχρι ν’ αφήσει η αγάπη τον ιερό ναό της
και να εμφανιστεί λυτρωτική μπροστά μας
Να μας σπρώξει στη ζωή.
Η αγάπη φτάνει
και την ακολουθεί η έκσταση
με παλιές αναμνήσεις ευχαρίστησης
αρχαίες ιστορίες πόνου.
Αν είμαστε τολμηροί,
η αγάπη σπάει τα δεσμά του φόβου
απ’ τις ψυχές μας.
Αποκοβόμαστε απ’ την ντροπή μας
Και κάτω απ’ τη λάμψη τους φωτός της
Τολμούμε να φανούμε γενναίοι
Ώσπου ξαφνικά βλέπουμε
ότι η αγάπη κοστίζει
ό,τι είμαστε και ό,τι θα γίνομε.
Ωστόσο, είναι μόνο η αγάπη,
Που μπορεί να μας απελευθερώσει.

ΟΤΑΝ ΕΡΧΕΣΑΙ
(WHEN YOU COME)
Όταν έρχεσαι σε μένα, απρόσκλητος,
Νεύοντάς μου
Σε αλλοτινά δωμάτια,
Όπου στέκονται οι αναμνήσεις,
Προσφέροντάς μου, όπως σε παιδί, μια σοφίτα
με συναντήσεις λιγοστών ημερών,
Μπιχλιμπίδια κλεμμένων φιλιών,
Ψεύτικα κοσμήματα από δανεικές αγάπες,
Μπαούλα μυστικών λέξεων,
Εγώ κλαίω.
ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΟΞΟΛΟΓΗΜΑ
(A CONCEIT)
Δώσε μου το χέρι σου
Κάνε χώρο και για μένα
Για να οδηγήσω και να σ’ ακολουθήσω
Πέρα απ’ αυτή τη λύσσα της ποίησης.
Άσε τους άλλους να ’χουν
Την ιδιωτικότητα
Των συγκινησιακών λέξεων
Και την αγάπη
Για την απώλεια της αγάπης.
Για μένα,
Δώσε μου το χέρι σου.

ΑYΠΝΗ
(INSOMNIAC)
Είναι κι αυτές οι νύχτες
που ο ύπνος με περιγελά
ακατάδεχτος, απόμακρος.
Κι ό,τι πονηριά κι αν σκεφτώ
προσδοκώντας
τη συντροφιά του και μόνο,
πέφτει θαρρείς στο κενό
σαν τον πληγωμένο μου εγωισμό
αφήνοντας πίσω τόσο πόνο.

ΠΕΡΝΩΝΤΑΣ Ο ΧΡΟΝΟΣ
(PASSING TIME)
Το δέρμα σου σαν αυγή
Το δικό μου σαν μοσχοκάρυδο
Ο ένας ζωγραφίζει την αρχή
Ενός βέβαιου τέλους
Ο άλλος, το τέλος
Μιας σίγουρης αρχής

Γνωρίζω γιατί τραγουδούν τα πουλιά στα κλουβιά
(I know why the caged bird sings)
Το ελεύθερο πουλί χοροπηδάει
Πάνω στου ανέμου τη πλάτη
Κι απ’ την ορμή του παρασύρεται
Ώσπου το ρεύμα του να τελειώσει
Και βυθίζει τα φτερά του
στις πορτοκαλιές ηλιαχτίδες
τολμώντας να ζητήσει
τον ουρανό δικό του.
Μα ένα πουλί που νευρικά βαδίζει
Μες στο στενό κλουβί του
Σπάνια μπορεί να δει παραπέρα
Απ’ της οργής του τα κάγκελα
Τα φτερά του είναι κομμένα και
Τα πόδια του δεμένα
Οπότε ανοίγει το λαιμό του
Να κελαηδήσει.
Στο κλουβί, το πουλί κελαηδάει
Μ’ ένα τιτίβισμα φοβισμένο
Για κείνα, τ’ άγνωστα
Που ακόμα τόσο λαχταρά.
Κι η μελωδία του ακούγεται
Στο μακρινό το λόφο
Γιατί το πουλί στο κλουβί
τραγουδάει για την ελευθερία.
Το ελεύθερο πουλί συλλογίζεται
Το επόμενο αεράκι που θα φτάσει
Και τους ανέμους να γλυκαίνουν
Μέσα από την ανάσα των δέντρων
Και τα παχιά σκουλήκια να καρτερούν
Πάνω στο φωτεινό της αυγής γρασίδι
Και αποκαλεί πια
όλον τον ουρανό
Δικό του.
Μα στο κλουβί, ένα πουλί στέκει
πάνω στον τάφο των ονείρων
Η σκιά του φωνάζει σε ένα εφιαλτικό ρεύμα
Τα φτερά του είναι κομμένα και τα πόδια του δεμένα
Οπότε ανοίγει το λαιμό του
Να κελαηδήσει.
Στο κλουβί, το πουλί κελαηδάει
Μ’ ένα τιτίβισμα φοβισμένο
Για κείνα, τ’ άγνωστα
Που ακόμα τόσο λαχταρά.
Κι η μελωδία του ακούγεται
Στο μακρινό το λόφο
Γιατί το πουλί στο κλουβί
τραγουδάει για την ελευθερία.

«Μα σκέψου, στα δώδεκά μου χρόνια να με ξεριζώσουν από το Σπίτι των Ανεμοδαρμένων, από όλα όσα γνώριζα κι αγαπούσα, και να με κάνουν κυρία Λίντον, σύζυγο ενός ξένου, αποκομμένη για πάντα από τον παλιό μου κόσμο! Βλέπεις πόσο τρομερό ήταν... Κι ας κουνάς το κεφάλι σου, Νέλλυ· κι εσύ έχεις το μερίδιο της ευθύνης σου. Έπρεπε να είχες μιλήσει στον Έντγκαρ, να τον είχες πείσει να μ' αφήσει ήσυχη... Ω, είμαι ολόκληρη ένα κλάμα! Μακάρι να βρισκόμουν έξω τώρα! Να ήμουν πάλι ένα μικρό κορίτσι, άγριο, ατρόμητο και ελεύθερο, που γελούσε με τις προσβολές και τα πειράγματα αντί να τρελαίνεται απ' αυτά! Γιατί άλλαξα τόσο; Γιατί δυο λόγια είναι αρκετά για να βάλουν φωτιά στο αίμα μου; Ω, είμαι βέβαιη πως θα ξανάβρισκα τον παλιό μου εαυτό, αν βρισκόμουν πάλι ανάμεσα στα ρείκια των βουνών μου! Άνοιξε το παράθυρο... ορθάνοιχτο! Κράτησέ το έτσι! Γρήγορα! Γιατί στέκεσαι ακίνητη;»

«Γιατί δεν σκοπεύω να σας αφήσω να παγώσετε», αποκρίθηκα.

«Δηλαδή μου αρνείσαι τον αέρα που με κρατά στη ζωή; Δεν είμαι ακόμη τόσο αδύναμη! Θα το ανοίξω μόνη μου!»

Ξεγλίστρησε από το κρεβάτι προτού προλάβω να τη συγκρατήσω, έφτασε ως το παράθυρο, το άνοιξε με ορμή και γέρνοντας προς τα έξω άφησε τον παγωμένο άνεμο να τη χτυπά αλύπητα στους ώμους. Όσα κι αν της είπα, δεν δεχόταν να απομακρυνθεί· ώσπου στο τέλος αναγκάστηκα να προσπαθήσω να την τραβήξω με τη βία.

[...]

Κάθριν

«Αν όλα τ' άλλα χάνονταν κι εκείνος έμενε, θα συνέχιζα να υπάρχω. Κι αν όλα τ' άλλα έμεναν κι εκείνος χανόταν, τότε ολόκληρο το σύμπαν θα γινόταν για μένα ένας απέραντος ξένος τόπος.»

Χήθκλιφ

«Δεν μπορώ να ζήσω χωρίς τη ζωή μου! Δεν μπορώ να ζήσω χωρίς την ψυχή μου!»

Κάθριν

«Ποιο νόημα θα είχε η ύπαρξή μου, αν περιοριζόταν μονάχα στον εαυτό μου; Οι μεγάλες μου δυστυχίες σ' αυτόν τον κόσμο ήταν οι δυστυχίες του Χήθκλιφ· τις είδα όλες, τις έζησα όλες από την πρώτη στιγμή. Η μεγάλη μου σκέψη στη ζωή είναι εκείνος. Αν όλα χάνονταν κι εκείνος έμενε, θα συνέχιζα να υπάρχω. Κι αν όλα έμεναν κι εκείνος χανόταν, τότε το σύμπαν θα γινόταν για μένα ένας ξένος και τρομακτικός τόπος. Δεν θα είχα πια θέση μέσα του.

Η αγάπη μου για τον Λίντον μοιάζει με το φύλλωμα του δάσους· ξέρω πως ο χρόνος θα την αλλάξει, όπως ο χειμώνας αλλάζει τα δέντρα. Η αγάπη μου για τον Χήθκλιφ μοιάζει με τους αιώνιους βράχους που βρίσκονται από κάτω· δεν προσφέρει πολλή χαρά, μα είναι αναγκαία όσο η ίδια η γη.

Νέλλυ, εγώ ΕΙΜΑΙ ο Χήθκλιφ. Είναι πάντοτε, πάντοτε μέσα στη σκέψη μου. Όχι σαν πηγή ευτυχίας — όπως ούτε ο ίδιος μου ο εαυτός είναι πάντα πηγή ευτυχίας — αλλά σαν την ίδια μου την ύπαρξη. Είναι ο ίδιος μου ο εαυτός.»

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ
ΑΠΟ ΤΗΝ «ΥΨΙΚΑΜΙΝΟ»
Εκδότης ΑΓΡΑ, Νοέμβριος 2011

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑ ΣΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ

Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια.
Υπάρχουν απειράκις ωραιότερα πράγματα
και απʼ αυτήν την αγαλματώδη παρουσία
του περασμένου έπους.
Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη.
Σκοπός της ζωής μας είναι η ατελεύτητη μάζα μας.
Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας
και της κάθε μας ευχής
εν παντί τόπω εις πάσαν στιγμήν
εις κάθε ένθερμον
αναμόχλευσιν των υπαρχόντων.
Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένον
δέρας της υπάρξεώς μας.

ΑΠΟ ΤΗΝ «ΕΝΔΟΧΩΡΑ»
(Εκδότης ΑΓΡΑ, Μάρτιος 2008)
ΣΤΙΓΜΗ ΠΟΡΦΥΡΑΣ
Kαμιά σχισμή δεν διευρύνεται χωρίς τον πόθο
Στα κάγκελα του κήπου
ανοίγουν τα φτερά τους τα πουλιά
H γειτνίασις του ποταμού τα προσελκύει
Tο πάθος του γυπαετού για το άσπρο περιστέρι
Eίναι αποκορύφωμα βουνού με χιονισμένη κορυφή
Όταν λυώνουν οι πάγοι τραγουδάμε στις κοιλάδες
Tα νερά μάς μεθούν
Oι κόρες των ματιών μας πλένουν τους θησαυρούς των
Άλλες ξανθές και άλλες μελαχροινές
Έχουν στην όψι τους την ανταύγεια των ελπίδων μας
Έχουν στο στήθος τους το γάλα της ζωής μας
K' εμείς στεκόμαστε τριγύρω τους
Παντοτινά κελεύσματα μας περιβάλλουν
Oι θρόμβοι των βουνών πάλλονται και διαλύονται
Tα χιόνια τους είναι τραγούδια
της ελεύσεως των νέων χρόνων
Tα χρόνια αυτά είναι η ζωή μας
Mέσ' στις κουφάλες τους αναπαύονται το μεσημέρι τα πουλιά
Kαμιά σχισμή δεν διευρύνεται χωρίς τον πόθο της διευρύνσεως
Kαμιά φορά γινόμαστε κλεψύδρες
K' οι σπόγγοι σφαδάζουν για την κάθε μας σταγόνα.

(από την Oκτάνα, Ίκαρος 1980)
Εις την Οδόν των Φιλελλήνων
Mια μέρα που κατέβαινα στην οδόν των Φιλελλήνων, μαλάκωνε η άσφαλτος κάτω απ' τα πόδια και από τα δένδρα της πλατείας ηκούοντο τζιτζίκια, μέσ' στην καρδιά των Aθηνών, μέσ' στην καρδιά του θέρους. Παρά την υψηλήν θερμοκρασίαν, η κίνησις ήτο ζωηρά. Aίφνης μία κηδεία πέρασε. Oπίσω της ακολουθούσαν πέντε-έξη αυτοκίνητα με μελανειμονούσας, και ενώ στα αυτιά μου έφθαναν ριπαί πνιγμένων θρήνων, για μια στιγμή η κίνησις διεκόπη. Tότε, μερικοί από μας (άγνωστοι μεταξύ μας μέσ' στο πλήθος) με άγχος κοιταχθήκαμε στα μάτια, ο ένας του άλλου προσπαθώντας την σκέψι να μαντεύση. Έπειτα, διαμιάς, ως μία επέλασις πυκνών κυμάτων, η κίνησις εξηκολούθησε.

Ήτο Iούλιος. Eις την οδόν διήρχοντο τα λεωφορεία, κατάμεστα από ιδρωμένον κόσμο ― από άνδρας λογής-λογής, κούρους λιγνούς και άρρενας βαρείς, μυστακοφόρους, από οικοκυράς χονδράς, ή σκελετώδεις, και από πολλάς νεάνιδας και μαθητρίας, εις των οποίων τους σφικτούς γλουτούς και τα σφύζοντα στήθη, πολλοί εκ των συνωθουμένων, ως ήτο φυσικόν, επάσχιζαν (όλοι φλεγόμενοι, όλοι στητοί ως Hρακλείς ροπαλοφόροι) να κάμουν με στόματα ανοικτά και μάτια ονειροπόλα, τας συνήθεις εις παρομοίους χώρους επαφάς, τας τόσον βαρυσημάντους και τελετουργικάς, άπαντες προσποιούμενοι ότι τυχαίως, ως εκ του συνωστισμού, εγίνοντο επί των σφαιρικών θελγήτρων των δεκτικών μαθητριών και κορασίδων αυταί αι σκόπιμοι και εκστατικοί μέσα εις τα οχήματα επαφαί - ψαύσεις, συνθλίψεις και προστρίψεις.

Nαι, ήτο Iούλιος· και όχι μόνον η οδός των Φιλελλήνων, μα και η Nτάπια του Mεσολογγιού και ο Mαραθών και οι Φαλλοί της Δήλου επάλλοντο σφύζοντες στο φως, όπως στου Mεξικού τας αυχμηράς εκτάσεις πάλλονται ευθυτενείς οι κάκτοι της ερήμου, στην μυστηριακή σιγή που περιβάλλει τας πυραμίδας των Aζτέκων.

Tο θερμόμετρον ανήρχετο συνεχώς. Δεν ήτο θάλπος, αλλά ζέστη - η ζέστη που την γεννά το κάθετο λιοπύρι. Kαι όμως, παρά τον καύσωνα και την γοργήν αναπνοήν των πνευστιώντων, παρά την διέλευσιν της νεκρικής πομπής προ ολίγου, κανείς διαβάτης δεν ησθάνετο βαρύς, ούτε εγώ, παρ' όλον ότι εφλέγετο ο δρόμος. Kάτι σαν τέττιξ ζωηρός μέσ' στην ψυχή μου, με ηνάγκαζε να προχωρώ, με βήμα ελαφρόν υψίσυχνον. Tα πάντα ήσαν τριγύρω μου εναργή, απτά και δια της οράσεως ακόμη, και όμως, συγχρόνως, σχεδόν εξαϋλούντο μέσα στον καύσωνα τα πάντα - οι άνθρωποι και τα κτίσματα - τόσον πολύ, που και η λύπη ακόμη ενίων τεθλιμμένων, λες και εξητμίζετο σχεδόν ολοσχερώς, υπό το ίσον φως. Tότε εγώ, με ισχυρόν παλμόν καρδίας, σταμάτησα για μια στιγμή, ακίνητος μέσα στο πλήθος, ως άνθρωπος που δέχεται αποκάλυψιν ακαριαίαν, ή ως κάποιος που βλέπει να γίνεται μπροστά του ένα θαύμα και ανέκραξα κάθιδρως:

"Θεέ ! O καύσων αυτός χρειάζεται για να υπάρξη τέτοιο φως ! Tο φως αυτό χρειάζεται, μια μέρα για να γίνη μια δόξα κοινή, μια δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Eλλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί, στον κόσμον εδώ κάτω, έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου".

(απόσπασμα)

Η Τζέιν στάθηκε απέναντί του και είπε:

«Νομίζετε πως είμαι ένα άψυχο ον; Μια μηχανή χωρίς αισθήματα; Πως μπορώ να βλέπω να μου αρπάζουν την μπουκιά από τα χείλη και τη σταγόνα του νερού που με κρατά στη ζωή, χωρίς να νιώθω τίποτα; Νομίζετε πως, επειδή είμαι φτωχή, άγνωστη, ασήμαντη στην όψη και μικρόσωμη, δεν έχω ψυχή και καρδιά; Κάνετε μεγάλο λάθος! Έχω ψυχή όση κι εσείς και καρδιά το ίδιο μεγάλη. Κι αν ο Θεός μού είχε χαρίσει ομορφιά και πλούτη, θα σας ήταν τόσο δύσκολο να με αποχωριστείτε όσο είναι τώρα για μένα να φύγω από κοντά σας.

Δεν σας μιλώ τώρα μέσα από τους κανόνες της κοινωνίας, τις συμβάσεις ή ακόμη και την ανθρώπινη σάρκα. Είναι το πνεύμα μου που απευθύνεται στο δικό σας πνεύμα, σαν να είχαμε και οι δύο περάσει το κατώφλι του θανάτου και να στεκόμασταν μπροστά στον Θεό, ίσοι — όπως πραγματικά είμαστε.»

«Ίσοι, όπως πραγματικά είμαστε!» επανέλαβε ο κύριος Ρότσεστερ. Ύστερα με τύλιξε στην αγκαλιά του και είπε:

«Γι' αυτό, Τζέιν, σ' αγαπώ. Εσένα — φτωχή, άγνωστη, μικρόσωμη και χωρίς ιδιαίτερη ομορφιά όπως είσαι — σου ζητώ να γίνεις γυναίκα μου.»

«Τι;» αναφώνησα. «Εγώ; Να γίνω σύζυγος του κυρίου Ρότσεστερ;»

«Ναι, εσύ. Εσύ, το παράξενο, σχεδόν εξωπραγματικό πλάσμα. Σε αγαπώ σαν να είσαι κομμάτι του ίδιου μου του εαυτού. Και σε παρακαλώ να με παντρευτείς.»

Έμεινα σιωπηλή. Πίστεψα πως με περιγελούσε.

«Η μέλλουσα γυναίκα μου βρίσκεται εδώ», είπε ξανά, τραβώντας με κοντά του, «γιατί εδώ βρίσκεται η ίση μου και η αληθινή μου ομότιμη. Τζέιν, θα με παντρευτείς;»

Εξακολουθούσα να μην απαντώ. Εκείνος με κοιτούσε με μια ένταση που έμοιαζε να διαβάζει τα πιο μύχια της ψυχής μου.

«Με αμφιβάλλεις, Τζέιν;»

«Απόλυτα.»

«Δεν έχεις καμία εμπιστοσύνη σε μένα;»

«Όχι ακόμη.»

«Με θεωρείς ψεύτη;»

«Νομίζω πως παίζετε μαζί μου.»

«Σε ρωτώ για ακόμη μία φορά: θα με παντρευτείς;»

Η καρδιά μου έμοιαζε να σταμάτησε. Μέσα μου πάλευαν η ελπίδα και ο φόβος. Ποτέ άλλοτε η ευτυχία δεν είχε φανεί τόσο κοντά μου· και ποτέ δεν είχα δυσπιστήσει απέναντί της τόσο βαθιά.

(η αρχή του μυθιστορήματος)

«Ξυπνάω… Με ξυπνάει αυτή η επαφή μ’ αυτό το κρύο πράγμα ανάμεσα στα σκέλια. Δεν το ‘ξερα πως είναι φορές που μπορείς να κατουρηθείς χωρίς να το θέλεις. Μένω με τα μάτια κλειστά. Οι κοντινές φωνές δεν ακούγονται. Αν άνοιγα τα μάτια, μήπως θα τις άκουγα;… Όμως τα βλέφαρά μου είναι βαριά: δυο μολύβια, χάλκινα νομίσματα στη γλώσσα, σφυροκοπήματα στ’ αυτιά, κάτι… κάτι… σαν οξειδωμένο ασήμι στην ανάσα. Μεταλλικά όλ’ αυτά. Μα ίσως πάλι ορυκτά. Κατουρήθηκα χωρίς να το καταλάβω. Ποιος ξέρει – ξαφνικά συνειδητοποιώ πως έμεινα αναίσθητος – στη διάρκεια αυτών των ωρών ίσως και να έφαγα χωρίς να το καταλάβω. Γιατί μόλις που χάραζε όταν άπλωσα το χέρι κι αναποδογύρισα - κι αυτό χωρίς να το θέλω – το τηλέφωνο στο πάτωμα κι έμεινα μπρούμυτα στο κρεβάτι, με τα μπράτσα μου να κρέμονται, ένα μυρμήγκιασμα στις φλέβες του καρπού[».

[…]

«Πατέρες έσπειραν παιδιά με χλωμά μάτια και σκούρο δέρμα, που αν τα είχαν αναγνωρίσει θα ονομάζονταν Ντιμπουά και Χερτσφελντ, Νόγκι και Παλεστρίνι κι όμως ονομάστηκαν απ’ τις μανάδες τους Πέρεζ και Λέον και Γκόμεζ κι έγιναν οι είλωτες και οι συνταγματάρχες , οι πληρωμένοι εγκάθετοι της Ισπανίας και της Αμερικής οι προορισμένοι να επανδρώσουν τις χούντες και να κυβερνήσουν σκληρά όσο κανείς

[…]

«Πότε είναι μεγαλύτερη η ευτυχία του έρωτα; Στην ερωτική πράξη ή στο άλμα μπροστά, στη φαντασίωση του πώς θα είναι η επόμενη ερωτική σκηνή; Η καταπονημένη χαρά της ανάμνησης και ξανά η πλήρης επιθυμία, μεγεθυμένη από τον έρωτα μιας καινούργιας ερωτικής πράξης είναι ευτυχία; Αυτή η απόλαυση του έρωτα μας αφήνει έκπληκτους. Πώς είναι δυνατόν ολόκληρο το είναι ενός ανθρώπου να χάνεται στη σάρκα και στο βλέμμα της αγαπημένης του ύπαρξης, και συγχρόνως να χάνει κάθε έννοια και κάθε αίσθηση του έξω κόσμου; Πώς είναι δυνατόν; Πώς πληρώνεται αυτός ο έρωτας, αυτή η απόλαυση, αυτή η ψευδαίσθηση; Τα αντίτιμα που ο κόσμος εξαγοράζει τον έρωτα είναι πολλαπλά. Όπως στα θέατρα και στα στάδια, υπάρχουν διαφορετικές τιμές εισόδου και προτιμώμενες θέσεις. Το βλέμμα είναι το απαραίτητο εισιτήριο του έρωτα. Από τα μάτια πιάνεται ο έρωτας, λέει η παροιμία. Και είναι αλήθεια, όταν αγαπάμε όλος ο κόσμος χάνεται από τα μάτια μας. Έχουμε μάτια μόνο για το αγαπημένο πρόσωπο»

«Τελικά, ποια ηλικία μας ανήκει περισσότερο από την παιδική, στην οποία, πραγματικά, εξαρτιόμαστε από άλλους; Τα πάντα είναι πιο αργά στην παιδική ηλικία. Οι διακοπές μας φαίνονται απολαυστικά αιώνιες. Το ίδιο και τα ωράρια του σχολείου. Παρόλο που είμαστε προσκολλημένοι στο σχολείο και ιδιαίτερα στην οικογένεια, έχουμε σε αυτή την περίοδο της ζωής μας περισσότερη ελευθερία από οποιαδήποτε άλλη απέναντι σε αυτά που μας δένουν. Αυτό οφείλεται, πιστεύω, στο ότι η ελευθερία στην παιδική ηλικία ταυτίζεται με τη φαντασία, κι αφού στην τελευταία όλα είναι δυνατά, η ελευθερία να είμαστε πάνω από την οικογένεια και το σχολείο πετάει ψηλότερα και μας επιτρέπει να ζούμε σε μεγαλύτερη απόσταση, παρά στις ηλικίες στις οποίες πρέπει να συμμορφωθούμε για να επιβιώσουμε, να προσαρμοστούμε στους ρυθμούς της επαγγελματικής ζωής και να υποστούμε κανόνες κληρονομημένους και αποδεκτούς από ένα είδος γενικού κομφορμισμού. Ήμασταν, όταν ήμασταν παιδιά, μοναδικοί μάγοι. Θα γίνουμε, ως ενήλικοι, αγέλη.»

# ΑΓΑΠΗ (AMOR)

Στο Γιουκατάν δεν βλέπεις ποτέ το νερό. Κυλάει υπόγεια, κάτω από ένα εύθραυστο στρώμα γης και ασβεστόλιθου. Κάποιες φορές, αυτή η λεπτή γη του Γιουκατάν ανοίγει σαν μάτι και αποκαλύπτει υδάτινες εκτάσεις, μικρές λίμνες — τα σενότες — που μαρτυρούν την ύπαρξη ενός μυστηριώδους υπόγειου ρεύματος. Για μένα, η αγάπη μοιάζει με εκείνα τα κρυμμένα ποτάμια και τα απροσδόκητα ρυάκια του Γιουκατάν. Κάποιες φορές, η ζωή μας αρχίζει να μοιάζει με εκείνα τα απέραντα βάραθρα, που θα ήταν αβυσσαλέα, αν δεν ανακαλύπταμε, στον πυθμένα του κενού, ένα ποτάμι που κυλά· άλλοτε γαλήνιο και πλωτό, πλατύ ή στενό, άλλοτε ορμητικό, μα πάντοτε μια υδάτινη αγκαλιά που μας βοηθά να μη χαθούμε για πάντα στο βαθύ χάσμα του τίποτα.

Αν η αγάπη είναι εκείνο το ποτάμι που κυλά και συντηρεί τη ζωή, η αγάπη και οι πολυτιμότερες ιδιότητές της — η καλοσύνη, η ομορφιά, η τρυφερότητα, η αλληλεγγύη, η μνήμη, η συντροφικότητα, η επιθυμία, το πάθος, η οικειότητα, η γενναιοδωρία και η ίδια η θέληση να αγαπάμε και να αγαπιόμαστε — δεν είναι, ωστόσο, κατ’ ανάγκην απαλλαγμένες από εκείνο που μοιάζει να αναιρεί την αγάπη: το κακό.

Στην πολιτική ζωή, μπορεί κανείς να πείσει τον εαυτό του ότι ενεργεί από αγάπη για μια κοινότητα, ενώ στην πραγματικότητα την οδηγεί στην καταστροφή και προκαλεί το μίσος τόσο στο εσωτερικό της όσο και έξω από αυτήν. Δεν αμφιβάλλω, για παράδειγμα, ότι ο Χίτλερ αγαπούσε τη Γερμανία. Στο *Mein Kampf*, όμως, κατέστησε σαφές ότι η ιδέα της αγάπης για την πατρίδα του ήταν αξεχώριστη από το μίσος για όλα όσα θεωρούσε αντίθετα προς τη Γερμανία. Αυτή η μορφή αγάπης, που καλλιεργείται μέσα από το μίσος για τους άλλους, εκδηλώθηκε ανοιχτά σε ένα καθεστώς κακού που δεν έχει όμοιό του σε ολόκληρη την ιστορία.

Από την αρχή, ο Χίτλερ διακήρυξε ότι θα ασκούσε μια πολιτική του κακού προκειμένου να πετύχει το καλό. Δεν προσπάθησε να το κρύψει, σε αντίθεση με τον Στάλιν, ο οποίος τυλίχτηκε με τη σημαία μιας ανθρωπιστικής δυτικής ιδεολογίας — του μαρξισμού — για να διαπράξει ένα κακό ανάλογο με εκείνο του Χίτλερ, το οποίο όμως δεν τολμούσε να κατονομάσει. Η αγάπη του Χίτλερ για το κακό τον οδήγησε σε μια βαγκνερική Αποκάλυψη, με φόντο το φλεγόμενο Βερολίνο. Η αγάπη του Στάλιν για το κακό μεταφράστηκε στην αργή κατάρρευση ενός Κρεμλίνου χτισμένου στην άμμο, που παρασύρθηκε από τα κύματα της ίδιας της ιστορίας — αργά, αλλά αδιάκοπα — την οποία η Δικτατορία του Προλεταριάτου φιλοδοξούσε να ενσαρκώσει. Το ναζιστικό καθεστώς κατέρρευσε σαν ένας φρικτός, πληγωμένος δράκος. Ο σοβιετικός κομμουνισμός σύρθηκε στον τάφο σαν ένα άρρωστο σκουλήκι. Φάφνερ και Ομπλόμοφ.

Ο μαρκήσιος ντε Σαντ προτείνει επίσης μια αγάπη για το κακό, η οποία αναζητά τη σαρκική ηδονή ως τρόπο να θεμελιώσει τον πόνο του σώματος και την επακόλουθη εξαφάνισή του από τη γη. Η σαδιστική αγάπη, μας λέει ο μαρκήσιος, μπορεί να είναι κάτι κακό για το θύμα, αποτελεί όμως ένα υπέρτατο αγαθό για τον δήμιο. Ο ντε Σαντ, ωστόσο, δεν είχε σκοπό να εφαρμόσει στην πραγματικότητα το τερατώδες όραμά του, σύμφωνα με το οποίο το κακό μεταμφιέζεται σε καλό. Δεν ήταν πολιτικός, αλλά συγγραφέας, που βρισκόταν διαρκώς φυλακισμένος και, επομένως, ήταν ανίκανος να δράσει έξω από το βασίλειο της φαντασίας. Εκεί ήταν ο απόλυτος μονάρχης της δημιουργίας. Και μας προειδοποιεί: «Είμαι ακόλαστος, αλλά δεν είμαι ούτε εγκληματίας ούτε δολοφόνος».

Υπάρχει και μια άλλη, συγκαλυμμένη μορφή κακού που παρουσιάζεται ως αγάπη. Συνίσταται στην επιβολή της θέλησής μας πάνω σε έναν άλλο άνθρωπο «για το καλό του» — δηλαδή, στο όνομα της αγάπης προς κάποιον, του οποίου στερούμε την ελευθερία, απομακρύνοντάς τον ουσιαστικά από τον δρόμο του δικού του πεπρωμένου. Πρόκειται για ένα από τα αιώνια θέματα της λογοτεχνίας και, για μένα, εκείνος που το αποδίδει με τη μεγαλύτερη δυνατή διαύγεια είναι ένας από τους σπουδαίους συγγραφείς που φώτισαν τα νεανικά μου χρόνια: ο Φρανσουά Μωριάκ.

Τα έργα *Thérèse Desqueyroux*, *Le Désert de l’amour*, *Le Nœud de vipères*, *Le Baiser au lépreux* και *Le Mal* είναι όλα μυθιστορήματα για ένα διεστραμμένο κακό, το οποίο, ενώ αποσκοπεί στο καλό, καταστρέφει ή υποβαθμίζει την ικανότητα του ανθρώπου να αγαπά, μέσα από τη χειραγώγηση της θρησκείας, του χρήματος και, πάνω απ’ όλα, των κοινωνικών συμβάσεων και της υποκρισίας. Η Τερέζ Ντεσκερού, στην κορύφωση αυτού του δράματος όπου οι καλές προθέσεις ανοίγουν τον δρόμο προς την κόλαση, διαπράττει φόνο εξαιτίας μιας παλιάς προσβολής και με τίμημα την ίδια της την υγεία, προκειμένου να διασώσει την τιμή της οικογένειας. Η κοινωνία, η οικογένεια και η τιμή καθορίζουν έτσι, στο όνομα της αγάπης που οφείλεται σε αυτούς τους θεσμούς, την ερωτική υποδούλωση και το έγκλημα πάθους της ηρωίδας.

Ο έπαινος της αγάπης ως της υπέρτατης πραγματικότητας ή επιδίωξης του ανθρώπου δεν μπορεί και δεν πρέπει να αγνοεί τη συγγένειά της με το κακό, ακόμη κι αν, στην ουσία της, η αγάπη υπερνικά το κακό στις περισσότερες περιπτώσεις. Μπορεί να το συντρίψει, αλλά δεν θα το εξαλείψει ποτέ ολοκληρωτικά. Η αγάπη χρειάζεται ένα σύννεφο αμφιβολίας να αιωρείται από πάνω της, ως αντίβαρο στο κακό που την παραμονεύει. Αναπόφευκτα, ωστόσο, το σύννεφο και η οργή των ουρανών θα διαλυθούν μέσα στην ηδονή, την τρυφερότητα και, κάποιες φορές, ακόμη και στο τυφλό πάθος ή στην εφήμερη ευτυχία του έρωτα, όπως τον βιώνουν οι άνδρες και οι γυναίκες. Το πιο φλογερό ερωτικό πάθος μπορεί να μαραθεί και να μετατραπεί σε συνήθεια ή εκνευρισμό με το πέρασμα του χρόνου. Ένα ζευγάρι αρχίζει να γνωρίζει ο ένας τον άλλον επειδή, πρώτα απ’ όλα, γνωρίζονται ελάχιστα μεταξύ τους. Τα πάντα είναι έκπληξη. Όταν δεν απομένουν πια εκπλήξεις, η αγάπη μπορεί να πεθάνει. Μερικές φορές ο έρωτας λαχταρά να ανακτήσει το θαύμα των πρώτων του στιγμών, αλλά αναπόφευκτα συνειδητοποιεί πως, τη δεύτερη φορά, το θαύμα δεν είναι παρά νοσταλγία.

Κάποιοι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη συνήθεια ως ένα τρομερό βάρος — μια οριστική, επαναλαμβανόμενη, μονότονη έρημο, της οποίας η μοναδική όαση είναι ο θάνατος, η τηλεόραση ή τα χωριστά υπνοδωμάτια. Αλλά, από την άλλη πλευρά, δεν υπάρχουν και πολλά ζευγάρια που ανακάλυψαν, μέσα από τη συνήθεια, την πιο αληθινή και διαρκή μορφή αγάπης, εκείνη που μπορεί καλύτερα να υποδεχτεί και να προστατεύσει τη συντροφικότητα και τη στήριξη, στοιχεία που επίσης σημαίνουν αγάπη; Και δεν υπάρχει άραγε και μια άλλη έρημος, που την ημέρα φλέγεται και τη νύχτα παγώνει; Εννοώ την έρημο του ατέλειωτου πάθους, τόσο οδυνηρού, ώστε οι μεγάλοι πρωταγωνιστές του ρομαντικού έρωτα προτίμησαν έναν πρόωρο, παθιασμένο θάνατο, στην κορύφωση της ερωτικής τους εμπειρίας, από την αργή απώλεια του πάθους μέσα στη μονοτονία της καθημερινής ζωής. Μπορούν ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα να γεράσουν μαζί; Ίσως. Αλλά ο νεαρός Βέρθερος δεν μπορεί να τελειώσει τις ημέρες του παρακολουθώντας το *Big Brother* στην τηλεόραση, ως τη μοναδική έμμεση συμμετοχή του σε πάθη λιγότερο νωθρά από τα δικά του.

Ο έρωτας επιθυμεί να είναι, για όσο το δυνατόν περισσότερο, η κορύφωση της ηδονής: η επιθυμία που ανθίζει από μέσα μας και απλώνεται στα χέρια, στα δάχτυλα, στους μηρούς, στη μέση, στην εκτεθειμένη σάρκα· χάδια και ένας ανήσυχος σφυγμός· το σύμπαν του δέρματος που ευλογείται από τον έρωτα, οι εραστές που περιορίζονται στην ανακάλυψη του κόσμου· φωνές που μιλούν μέσα στη σιωπή· η εσωτερική βάπτιση όλων των πραγμάτων. Είναι εκείνη η στιγμή κατά την οποία δεν σκεφτόμαστε απολύτως τίποτα, ελπίζοντας πως δεν θα τελειώσει ποτέ. Ή όταν σκεφτόμαστε όλα όσα είναι δυνατά, ακριβώς για να μη σκεφτόμαστε αυτή τη στιγμή, χαρίζοντας έτσι στις σαρκικές απολαύσεις την ελευθερία τους και τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία τους· όταν παραδεχόμαστε ότι ο Άγιος Αυγουστίνος είχε δίκιο: *amor more bestiarum* (αγάπη όπως των ζώων), με μία μόνο διαφορά: οι άνθρωποι είναι τα μόνα ζώα που κάνουν έρωτα πρόσωπο με πρόσωπο (με ορισμένες, φυσικά, παραλλαγές). Για το ζώο δεν υπάρχουν εξαιρέσεις. Για εμάς, η ζωώδης εξαίρεση είναι ο ανθρώπινος κανόνας.

Πότε είναι μεγαλύτερη η ευτυχία του έρωτα; Την ώρα της ερωτικής πράξης ή όταν η φαντασία προτρέχει και ονειρεύεται πώς θα είναι η επόμενη συνάντηση των εραστών; Η εξαντλημένη χαρά της μνήμης και, έπειτα, για άλλη μια φορά, η άφθονη επιθυμία, ενισχυμένη από τον έρωτα, μια νέα ερωτική πράξη: είναι άραγε αυτή η ευτυχία; Η ηδονή του έρωτα μας αφήνει αποσβολωμένους. Πώς είναι δυνατόν ολόκληρη η ύπαρξή μας, χωρίς καμία απώλεια ή εγκατάλειψη, να χάνεται μέσα στη σάρκα και στο βλέμμα του αγαπημένου προσώπου και, ταυτόχρονα, να χάνει κάθε αίσθηση του εξωτερικού κόσμου; Πώς είναι δυνατόν αυτό; Πώς μπορεί κανείς να πληρώσει για αυτή την αγάπη, αυτή την ηδονή, αυτή την ψευδαίσθηση;

[....]