Γιώργος Θεοτοκάς

ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Στο ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΝΕΥΜΑ, ο 24χρονος τότε Θεοτοκάς αποτιμά την ελληνική λογοτεχνική πραγματικότητα καταγγέλλοντας την πνευματική και ιδεολογική φτώχεια της δεκαετίας του 1920. Καταδικάζει την ηθογραφία, τη φτηνή ψυχολογία, την εύκολη τέχνη και υποστηρίζει το ελεύθερο, αδέσμευτο και αντιδογματικο πνεύμα. Το έργο θεωρήθηκε ως το μανιφέστο της λογοτεχνικής γενιάς του 30.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΘΕΟΤΟΚΑΣ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΝΕΥΜΑ

(Η ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ)
1.
ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ


Η Ευρώπη είναι σαν ένας κήπος που συγκεντρώνει τα πιο διαφορετικά λουλούδια, τα πιο αταίριαστα χρώματα. Κάθε φορά που περνάμε τα σύνορα μιας ευρωπαϊκής χώρας, αισθανόμαστε πως όλα αλλάζουν τριγύρω μας, όχι μόνο η γλώσσα και οι κοινωνικές συμβάσεις, μα κι ο αέρας που αναπνέουμε, κ' η ουσία της γης που πατούμε, κι ο χαραχτήρας των ανθρώπων που συναντάμε. Σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα αισθανόμαστε αμέσως μια ιδιαίτερη έκφραση, μοναδική και αμίμητη, μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία, ζωντανή και αεικίνητη, δημιούργημα της φύσης, των αιώνων και της ιδιοφυΐας ενός λαού.

"Όταν, ύστερα από ένα ταξίδι, ξεδιπλώνουμε ένα χάρτη της Ευρώπης, ξαναζούμε με τον απλούστερο τρόπο αυτή την αίσθηση της βαθιάς αλλαγής που μας έδωσε η διάβαση των συνόρων. Η Ιταλία κυανή, η Γαλλία κόκκινη, η Βρετανία κίτρινη, η Γερμανία πράσινη. Η κάθε χώρα ξεχωρίζει από τις άλλες απότομα, βάναυσα ίσως.

"Αντιτάσσει στους γείτονες την ιδιαίτερη μορφή της, απλοϊκά χοντρά, στις γενικές γραμμές της. Μπορούμε όμως να κοιτάξουμε αυτόν τον χάρτη με το μικροσκόπιο και τότε διακρίνουμε πως η διαφοροποίηση συνεχίζεται στο άπειρο. Μέσα σε κάθε χώρα της Ευρώπης υπάρχουν πολλές μικρές χώρες, η καθεμιά με την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της που ξεχωρίζει καθαρά από τη φυσιογνωμία του γείτονα. Κάθε επαρχία μιας ευρωπαϊκής χώρας έχει κάτι δικό της να μας πει, κάτι παλιό και κάτι σημερνό. Κάθε πόλη της Ευρώπης είναι σα μια ζωντανή γυναίκα που δε μοιάζει καμία άλλη στον κόσμο, με το δικό της αέρα, με τα δικά της όνειρα, με τα δικά της πάθη. Είναι ένα πλάσμα μοναδικό, που δεν μπορεί να επαναληφθεί δύο φορές.

Η Ευρώπη είναι ένα σύμπλεγμα από άπειρες αντιθέσεις. Διαφορετικές και πολύ συχνά αντίθετες ψυχικές διαθέσεις γεννιούνται στο Βορρά και στη Μεσημβρία, στη Δύση και στην Ανατολή. Διαφορετικούς τρόπους του αισθάνεσθαι και του σκέπτεσθαι εκδηλώνουν οι Λατίνοι, οι 'Αγγλοσάξωνες, οι Γερμανοί, οι Σλάβοι. Δεν ακούει κανείς την ίδια μουσική στις όχθες του Δούναβη, του Σηκουάνα, του Τάμεση. Κάθε νότα της ευρωπαϊκής συναυλίας μοιάζει να είναι μιά παραφωνία και κάθε παραφωνία περιέχει νέες παραφωνίες. Στα Βρετανικά Νησιά προσφωνεί η Ιρλανδία. Ή Αυστρία παραφωνεί ανάμεσα στους γερμανικούς λαούς. Στη Γαλλία ο Νότος διαψεύδει το Βορρά. Στη Βαλκανική, που υπήρξε ολοκλήρους αιώνες μια χώρα με πολιτισμό σχεδόν ενιαίο, παραφωνεί σήμερα η Έλλάδα που πετά μονομιάς στη θάλασσα όλες τις βυζαντινές και βαλκανικές παραδόσεις της και γυρεύει ένα δρόμο καινούργιο.

Όταν περιπλανάται κανείς στα μονοπάτια και στα άλση του κήπου της Ευρώπης, παρατηρεί από κοντά τις διαφορές και τις αντιθέσεις και μπορεί να τις αναλύσει λεπτομερειακά. Του λείπει όμως ή αίσθηση του συνόλου. Χρειάζεται, ύστερα από την αναλυτική εξέταση των διαφορών, να τολμήσουμε να κάνουμε ένα γύρο απάνω από τον κήπο με αεροπλάνο. Πιστεύω πολύ στη χρησιμότητα της αεροπορικής κριτικής (αν μου επιτρέπουν μια τέτοια ριψοκίνδυνη έκφραση), νομίζω μάλιστα πως χωρίς αυτήν ή αναλυτική κριτική κινδυνεύει να ξεχαστεί μέσα σε λεπτομέρειες και να χάσει την επαφή της πραγματικότητας. Το μάτι του αεροπόρου συλλαμβάνει το πανόραμα. Διακρίνει τις διακυμάνσεις του εδάφους, τις λοφοσειρές και τις πεδιάδες, τις κορυφές και τα χαντάκια, τις κύριες αρτηρίες, τις διευθύνσεις, τα σταυροδρόμια. , Αγκαλιάζει το σύνολο με τις πιο γενικές γραμμές του και τους πιο πλατείς όρίζοντές του. Το θέαμα που μπορεί να απολαύσει ο καλός πιλότος είναι αληθινά μεγαλειώδες κι οι πληροφορίες που φέρνει χρησιμεύουν στους πεζοπόρους για να αποχτούν συνείδηση της κατεύθυνσης που ακολουθούν και της σημασίας των προσπαθειών τους. Είναι χρήσιμο βέβαια να έχει κανείς υπ' όψη του και τις αναποδιές της αεροπορίας - ναυτία, περιπλανήσεις μέσα' στα σύννεφα, απότομες προσγειώσεις, σπασμένα κεφάλια.

Ή Ευρώπη μονάχα όταν την κοιτάζουμε από ψηλά δείχνει όλη τη λαμπρότητά της. Όταν σηκωθεί το αεροπλάνο, και αποχτήσουμε προοπτική, και μπορέσουμε να αγκαλιάσουμε την ήπειρο με μια ματιά, αισθανόμαστε ξαφνικά την αρμονία του συνόλου.

Οι τοπικές παραφωνίες ενώνονται σε μια ανώτερη συμφωνία που δεν μπορεί να τη συλλάβει το αυτί του πεζοπόρου γιατί συντελείται υψηλά.

Οι άπειρες αντιθέσεις συγχωνεύονται σε μια ανώτερη σύνθεση.

Έτσι, όταν κοιτάζουμε σήμερα από τόσο μακριά την Αρχαία Ελλάδα, διακρίνουμε καθαρά τη σύνθεση που περιβάλλει τις αντιθέσεις της Αθήνας, της Σπάρτης, της Μακεδονίας. Όταν κοιτάζουμε ακόμα πλατύτερα την Αρχαιότητα, την ίδια αίσθηση της ανώτερης αρμονίας μας δίνει το θέαμα των αντιθέσεων της Ελλάδας και της Ρώμης.

Χωρίς την Ελλάδα η Ρώμη δε θα κατόρθωνε να δώσει στην παντοκρατορία της μια αξία πνευματική και ηθική. Χωρίς τη Ρώμη το ελληνικό πνεύμα δε θα αποχτούσε στην Αρχαιότητα μια απήχηση παγκόσμια. Ο ελληνικός πολιτισμός, χωρίς τα στερεά ρωμαϊκά θεμέλια, θα χανότανε ίσως για πάντα μέσα' στον κατακλυσμό των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Ο Παρθενώνας, ο Πλάτωνας, οι Καίσαρες, το Ρωμαϊκό Δίκαιο, συμπληρώνονται και συγκρατιούνται.

Όπως ξέρετε υπάρχουν στην Ελλάδα πολλοί σχολαστικισμοί από όλα τα είδη κι όλες τις αποχρώσεις, ριζοσπαστικοί και συντηρητικοί, νεανικοί και γεροντικοί, μα βλοσυροί όλοι σα δικαστές κακουργιοδικείου. Ένας από τους πιο στενούς σχολαστικισμούς μας είναι ο σχολαστικισμός των ανθρώπων που θέλουν να ανήκουν στη γερμανική σχολή, ή στη γαλλική, ή σε οποιαδήποτε άλλη τοπική σχολή. Σ' αυτήν την τάση των Ελλήνων διανοουμένων να υποδιαιρούνται σε τοπικές σχολές, νομίζω πως διακρίνω πολύ επαρχιωτισμό και αρκετό κομματισμό.

Ο επαρχιωτισμός τους βέβαια είναι ευκολονόητος αφού επαρχιώτικη ήταν ως χθες ή Ελλάδα κ' εξακολουθεί να είναι τέτοια από ορισμένες απόψεις. Οι νέοι επαρχιώτες μας που πήγαιναν να σπουδάσουν στο εξωτερικό, ζαλιζόντανε μόλις αντίκρισαν την υπεροχή της Δύσης, έχαναν το κριτικό πνεύμα τους, θαύμαζαν χωρίς συζήτηση ό,τι τou πρόσφερνε ή ξένη ζωή κι 6, τι δίδασκε το ξένο Πανεπιστήμιο. Δεν κατόρθωσαν να ελευθερώσουν την ατομικότητα τους και να αναπτύξουν την πρωτοβουλία τους, μα γινότανε, για όλη τη ζωή τους, δουλικοί μαθητές της ξένης χώρας που τους σπούδασε. Αποκτούσαν οριστικά τη σφραγίδα του στενού γερμανισμού ή του στενού λατινισμού. Πολλά τέτοια κρούσματα συναντά κανείς και στους νέους της γενιάς μας, και είναι φανερό πως η σφραγίδα του γερμανισμού πιέζει και αφομοιώνει τους εγκεφάλους πολύ περισσότερο παρά η σφραγίδα του γαλλισμού ή του αγγλοσαξωνισμού.

[…]

(Η τελευταία σελίδα)
Πνευματικοί οδηγοί που παρασύρθηκαν από τα πάθη τους σε τυραννικά δόγματα, νομίζοντας πως βρήκαν την οριστική αλήθεια, μας θέτουν όρια από όλες τις μεριές. Άλλοι ζητούν να υποτάξουν τις προσπάθειές μας σε στενές παρερμηνείες του παρελθόντος μας, άλλοι σε σχηματικές εξηγήσεις της ανήσυχης και αντιφατικής ζωής του αιώνα μας και σε αυθαίρετες προφητείες του μέλλοντος.

"Υποτάσσουν πολλά απλά πνεύματα, πολλές μονοκόμματες ιδιοσυγκρασίες, που έχουν ανάγκη να στηριχθούν σε μια αλύγιστη φόρμουλα για να μπορέσουν να ζήσουν. Αλλά τους νέους, που αισθάνονται να κουνιέται μέσα τους ένα πλεόνασμα δυνάμεων, τους δημιουργούς του μέλλοντος, δημιουργούς τέχνης, σκέψης και δράσης, αυτούς ξέρουμε πως δε θα τους υποτάξει κανείς. Αργά ή γρήγορα θα ελευθερώσουν την ατομικότητά τους από τους φανατισμούς και τα μπουλούκια, θα αποκτήσουν συνείδηση του ιδιαίτερου προορισμού τους, θα ανακαλύψουν τον ιδιαίτερο νόμο τους και θα τον ακολουθήσουν.

Δεν προτείνουμε σε κανέναν την εγωλατρεία, το γυάλινο πύργο, το διαζύγιο με την κοινωνία. Ούτε όμως φέρνουμε ένα νέο κοινωνικό σχήμα για να το προσθέσουμε στα υπάρχοντα. Δε θέλουμε να αντικαταστήσουμε την ικανοποίηση των άλλων με τη δική μας ικανοποίηση. Λέμε στους νέους διανοουμένους της γενεάς μας:

Η ζωή είναι πιο μεγάλη και πιο μυστηριώδης από ό,τι νομίζουν οι δάσκαλοί μας. Μην τους πιστεύετε ότι σας προσφέρουν πολύ αληθοφανείς ερμηνείες του κόσμου και της ανθρωπότητας. Αυτοί που επικαλούνται πιο συχνά την αλήθεια, αυτοί ξέρουν τα λιγότερα από όλους. Όσο βαθύτερα σκεφθεί κανείς, όσο περισσότερο εισχωρήσει στους άπειρους κόσμους που κρύβονται κάτω από την ορατή πραγματικότητα, τόσο περισσότερο τρομάζει για την αδυναμία της σκέψης του. Ερευνάτε ωστόσο. Αλλά μην ανέχεστε φραγμούς στη σκέψη σας, μην Ικανοποιείστε με τα συστήματα που σας προσφέρουν έτοιμα και τελειωμένα εκ των προτέρων, μην πιστεύετε στις αφαιρεμένες γενικεύσεις που ιδρύονται έξω από την πραγματικότητα γιατί δεν μπορούν να χωρέσουν την ανεξάντλητη ποικιλία της πραγματικότητας. Βγείτε από όλα τα σχήματα και κοιτάζετε κατευθείαν τη ζωή, κατευθείαν τη ζωντανή σάρκα, και προσπαθείτε, ελεύθεροι από τις πιέσεις των άλλων, να καταλάβετε κάτι – κάτι που να είναι δικό σας.

Μίλησα κάπου για μια ανόρθωση της ψυχής. Η έκφραση αυτή είναι όμορφη μα πολύ αόριστη, το ξέρω καλά, και κινδυνεύει να θεωρηθεί ένας ρητορισμός χωρίς περιεχόμενο. Το αισθανόμαστε ωστόσο όλοι πως η ψυχή είναι ξεπεσμένη σήμερα στην Ελλάδα, πώς οι εξωτερικές μεταρρυθμίσεις των πολιτικών μας, και τα επιφανειακά σχέδια ανασυγκρότησης που μας φέρνουν κάθε τόσο εμβριθείς διδάκτορες από τα Πανεπιστήμια της Δύσης, δεν κατορθώνουν να θεραπεύσουν τίποτα γιατί το κακό είναι στα βάθη. Δε μας λείπουν σήμερα μονάχα οι ατομικές αξίες. Ύστερα από τη συρροή τόσων κλονισμών και καταστροφών ή εξάντληση των αξιών είναι φυσική και δεν πρέπει να παραξενεύει ούτε να απογοητεύει κανέναν. Μας λείπουν όμως ολότελα κ' οι αρετές της ψυχής που θα βοηθήσουν τη γέννηση νέων αξιών και θα τις θρέψουν - τα ψηλά και ευγενικά συναισθήματα, ή θέληση να ξεπεράσουμε τον εαυτό μας, η ανάγκη της Ιδέας. Μας λείπει τρομερά ή αυτοπεποίθηση. Η ήττα τσάκισε κάθε λεβεντιά και αποστέγνωσε τις καρδιές.

Κρούει η ώρα της νέας ελληνικής γενεάς, πιο ώριμης από τις προηγούμενες και μπορούμε να ελπίζουμε πιο δυνατής, γιατί είναι μια γενεά σκληραγωγημένη, που ανατράφηκε μέσα' στην ατμόσφαιρα του πολέμου, της καταστροφής και της αναρχίας, που γνώρισε πολύ νωρίς τις πιο βαθιές, συγκινήσεις, που άρχισε πολύ νωρίς να σκέπτεται τα πιο φλογερά προβλήματα, που κατάλαβε πολύ νωρίς, από τα πιο μικρά της χρόνια, , πως ή ζωή δεν είναι μια εύκολη ιστορία.

"Η μεγάλη αξία αυτής της γενεάς είναι ότι φέρνει ξανά στη νικημένη Ελλάδα μερικές πιθανότητες αυτοπεποίθησης και εξύψωσης, μερικές ελπίδες κατάχτησης της ζωής. Την αγαπάμε τη γενιά μας, παρ' όλα τα ελαττώματά της, γιατί μοιάζει να είναι μια γενιά ζωντανών και τολμηρών ανθρώπων. Άμα το θελήσει θα καθαρίσει αυτό το έλος που μας περιβάλλει και θα δώσει στον τόπο τις ψυχικές δυνάμεις που του λείπουν.

ΙΟΥΛΙΟΣ 1929