Άμος Οζ | επιλογή από συνεντεύξεις του

Άμος Οζ ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ (επιλογή από συνεντεύξεις του)
Άμος Οζ Με δικά του λόγια «Θεωρώ ότι η οικογένεια είναι ο πιο παράδοξος θεσμόςτης οικουμένης. Ο πιο κωμικός, αλλά ταυτόχρονα και ο πιοτραγικός, ο πιο αλλόκοτος και ο πιο απίθανος. Οιπερισσότεροι από εμάς δεν είμαστε μονογαμικοί από τηφύση μας. Παρ’ όλα αυτά, το φαινόμενο “πατέρας,μητέρα, παιδί, άλλο ένα παιδί” μεταφέρεται από τη μιαγενιά στην άλλη. Τρίζει, διαλύεται, καταστρέφεται, αλλάεξακολουθεί να υπάρχει παντού. Στο Ιράν, στην Αφρικήκαι στον Βόρειο Πόλο. Είναι ένα μυστήριο για μένα.Γράφω για τις δυστυχισμένες οικογένειες επειδήενστερνίζομαι την άποψη του Τολστόι: Όλες οιευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους. Κάθεδυστυχισμένη οικογένεια, όμως, είναι δυστυχισμένη μετον δικό της τρόπο». «Είχα επαναστατήσει στα 15 απέναντι στον πατέρα μουκαι αποφάσισα να γίνω όλα όσα δεν ήταν. Ήταν λόγιος;Αποφάσισα να γίνω οδηγός τρακτέρ. Ήταν συντηρητικός;Αποφάσισα να γίνω σοσιαλιστής. Έμενε στην πόλη; Ε, εγώπήγα να μείνω στο κιμπούτς. Ήταν κοντός; Αποφάσισα ναγίνω ένας ψηλός άνθρωπος. Αυτό το τελευταίο δεν τοπέτυχα, αλλά το προσπάθησα». «Το κιμπούτς υπήρξε για μένα το καλύτερο πανεπιστήμιογια τη μελέτη της ανθρώπινης φύσης. Έμαθα πολύπερισσότερα από όσα θα μάθαινα αν είχα κάνει δέκαφορές τον γύρο του κόσμου. Είναι μια μικρή κοινότητα,ένα χωριό 400-500 ανθρώπων. Γνώριζα τους πάντες καιτα πιο μύχια μυστικά τους: ποιος κάνει τι, με ποιον, πίσωαπό την πλάτη ποιανού. Το τίμημα ήταν ότι και εκείνοιγνώριζαν για μένα περισσότερα απ’ όσα θα ήθελα ναξέρουν, αλλά δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Ήταν μιακοινωνία χωρίς μυστικά. Ένα συναρπαστικό ανθρώπινοπείραμα, η μόνη επανάσταση του 20ού αιώνα στην οποίαδεν χύθηκε αίμα. Ούτε γκουλάγκ, ούτε στρατόπεδασυγκέντρωσης, ούτε εκτελεστικό απόσπασμα. Ούτε έναςαστυνομικός δεν υπήρχε στο κιμπούτς. Πήγαινες με τηθέλησή σου, υπήρχε συλλογικότητα – και δεν ανήκε ποτέστην κυβέρνηση. Ήταν μια συναρπαστική εμπειρία καιμπορώ να πω ότι είχε πολλές θετικές πλευρές». «Το μεγαλύτερο λάθος στα κιμπούτς να ήταν η πεποίθησηότι μπορείς να αλλάξεις την ανθρώπινη φύση και μάλισταμονομιάς. Οι ιδρυτικοί πατέρες και μητέρες πίστευανπραγματικά ότι αν όλοι φορούσαν τα ίδια ρούχα, ανζούσαν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, σε πανομοιότυπασπίτια, τότε αυτομάτως ο εγωισμός, η διάθεση γιακουτσομπολιό, και ο φθόνος θα εξαφανίζονταν. Αυτή ήτανμια αφελής πεποίθηση. Η ανθρώπινη φύση δεν μπορεί νααλλάξει. Συχνά αναρωτιέμαι, τι έχει αλλάξει, άραγε, απότην εποχή της Βίβλου μέχρι σήμερα στην αγάπη, στονέρωτα; Ίσως το τσιγάρο “μετά”…». Όταν κοιτάζω γύρω μου, όχι μόνο στο Ισραήλ, αλλά στονκόσμο, βλέπω ανθρώπους να δουλεύουν πιο σκληρά απόόσο θα έπρεπε προκειμένου να βγάλουν περισσότεραχρήματα από όσα χρειάζονται και να αγοράσουν πράγματα που δεν έχουν ανάγκη προκειμένου ναεντυπωσιάσουν κόσμο που δεν συμπαθούν. Υποθέτω ότιμια μειοψηφία θα απαυδήσει και θα αναζητήσει μιαεναλλακτική λύση. Το κιμπούτς μπορεί να αποτελέσειαυτή τη λύση. Κάνω λόγο για μειοψηφία επειδή έχωεπίγνωση ότι αυτός ο τρόπος ζωής θα φανεί ελκυστικός σεανθρώπους που δεν είναι ανταγωνιστικοί». Σπάνια παραδέχονται οι άνθρωποι ότι αλλάζουν γνώμη,τουλάχιστον στο Ισραήλ. Ιδίως οι άνδρες. Οι γυναίκεςείναι λίγο καλύτερες σε αυτό. Όταν ένας άνδρας αλλάξειγνώμη στο Ισραήλ, ακόμη και αν κάνει στροφή 180μοιρών, δεν θα το παραδεχτεί. Θα ισχυριστεί “αυτά έλεγακι εγώ έναν χρόνο πριν, απλώς δεν με είχες καταλάβει”.Από την άλλη, το 1967, όταν άρχισα να υπερασπίζομαι τησυμβιβαστική λύση ανάμεσα στο Ισραήλ και στηνΠαλαιστίνη και τη δημιουργία των δύο κρατών, οισυνάδελφοί μου κι εγώ ήμασταν μια απειροελάχιστημειοψηφία. Μπορούσαμε να κάνουμε τις συναντήσεις μαςμέσα σε έναν τηλεφωνικό θάλαμο… Σήμερα οιπερισσότεροι από τους μισούς Ισραηλινούς υποστηρίζουνεπί της αρχής τη λύση των δύο κρατών». «Πιστεύω ότι ο αντισημιτισμός είναι διανοητικήδιαταραχή. Μια ασθένεια. Ένα είδος τρέλας η οποίαδιαδόθηκε ευρέως διαμέσου των γενεών και υπάρχειακόμη και σήμερα στην Ευρώπη. Αδυνατώ να καταλάβωτα κίνητρά του. Είναι ένα μυστήριο για μένα. Είναι σαντην ξενοφοβία, την ομοφοβία και κάθε άλλη -φοβία. Έναείδος φονταμενταλισμού και φανατισμού». «Έχω δύο στυλό. Ένα μπλε κι ένα μαύρο. Με το έναγράφω τις ιστορίες μου και με το άλλο για ναδιαολοστείλω την κυβέρνηση. Δεν τα μπερδεύω ποτέ,γιατί πιστεύω ότι η ανάγκη να αφηγηθεί κανείς μιαιστορία, είναι μια βασική ανθρώπινη ανάγκη. Παλαιότερηαπό την πολιτική και πολύ πιο ευρύτερη. Η ανάγκη γιαιστορίες συνδέεται με την ανάγκη που έχουμε για ταόνειρα. Κι έτσι ποτέ δεν έχω γράψει μια ιστορία ή έναμυθιστόρημα για να πω στον κόσμο πώς να ψηφίσει. Αυτότο κάνω με τα άρθρα μου. Δεν γράφω ποτέ πολιτικέςαλληγορίες». Όταν ήμουν περίπου 15 ετών δεν ήμουν ιδιαίτεραόμορφος και ήμουν πολύ ντροπαλός. Ο μόνος τρόπος πουείχα να εντυπωσιάζω τα κορίτσια ήταν να τους λέωιστορίες. Αυτό κάνω εδώ και 60 χρόνια.Ο μεγαλύτερος φόβος μου, όχι μόνο για τη ΜέσηΑνατολή, αλλά για όλον τον κόσμο και για την Ελλάδα,είναι ο φανατισμός και ο φονταμενταλισμός. Πολλά ΜΜΕστην Ευρώπη περίμεναν μια αραβική άνοιξη, και ήταναρκετά ανόητοι να πιστέψουν ότι θα επαναλαμβανόταν ηιστορία με την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού καιστη Μέση Ανατολή. Ότι θα ανατραπούν οι δικτατορίες καιθα έρθουν οι δημοκρατίες. Οι δημοκρατίες δεν μπορούννα ευημερούν όπου δεν υπάρχει κοινωνία των πολιτών,όπου δεν υπάρχει μια ισχυρή μεσαία τάξη. Κι έτσι αντί γιααραβική άνοιξη, έχουμε «ισλαμικό χειμώνα». Πρέπει ναξέρετε ότι τα τελευταία τρία χρόνια, 130.000 Σύριοισκοτώθηκαν από άλλους Σύριους. Ο αριθμός αυτός είναιυψηλότερος από όσους σκοτώθηκαν στα 110 χρόνια τηςαραβοϊσραηλινής σύρραξης και από τις δύο πλευρές. Οκόσμος πιστεύει, λανθασμένα, ότι το πρόβλημα στη ΜέσηΑνατολή είναι το Ισραήλ. Το Ισραήλ είναι ένα από τα προβλήματα. Η Παλαιστίνη είναι ένα από τα προβλήματα.Δεν είναι καν το κυρίως πρόβλημα ούτε το Ισραήλ ούτε ηΠαλαιστίνη. Το πρόβλημα είναι ο φανατισμός και οφονταμενταλισμός. Κάθε συγγραφέας είναι ένας πλανήτης. Στον δικό μουκόσμο μεταξύ του πολιτικού και του συγγραφικού μουέργου είναι η συναίσθηση, το χιούμορ και η έννοια τουσυμβιβασμού. Πάντα πίστευα ότι η αίσθηση του χιούμορείναι ένα εξαιρετικό αντίδοτο στον φανατισμό. Δεν έχωδει ποτέ έναν φανατικό με αίσθηση του χιούμορ. Ίσως θαέπρεπε να βάλουμε την αίσθηση του χιούμορ σεκάψουλες, ως αντίδοτο! «Φανατικοί υπάρχουν και στις δύο πλευρές και οιφανατικοί είναι εχθροί της ειρήνης. Και οι Ισραηλινοί καιοι Παλαιστίνιοι φανατικοί. Και οι φανατικοί στον αραβικόκόσμο και οι Ιρανοί φανατικοί. Δόξα τω Θεώ, φανατικοίδεν λείπουν. Φανατικοί υπάρχουν παντού. Νομίζω πως τοπρόβλημα του 20ού και 21ου αιώνα είναι το πρόβλημα τουφανατισμού. Όχι ο πόλεμος ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, όπωςείπε ο Χάντιγκτον. Όχι πόλεμος πολιτισμών, αλλά τοπρόβλημα ανάμεσα στους φανατικούς και τους άλλους.Υπάρχουν φανατικοί στη ριζοσπαστική Αριστερά,υπάρχουν φανατικοί ανάμεσα στους οικολόγους(environalists). Υπάρχουν χορτοφάγοι που είναι έτοιμοινα σε φάνε ζωντανό αν σε δουν να τρως κρέας. Υπάρχουναντικαπνιστές έτοιμοι να σε κάψουν αν σε δουν ναανάβεις τσιγάρο. Υπάρχουν φίλοι μου πασιφιστές στοκίνημα ειρήνης στο Ισραήλ που είναι έτοιμοι να μεπυροβολήσουν επειδή έχω διαφορετική στρατηγική πώςνα κάνουμε ειρήνη με τους Παλαιστίνιους. Φανατικοίυπάρχουν παντού. Υπάρχει γονίδιο φανατισμού σχεδόν στον κάθε άνθρωπο και καλό είναι νασυνειδητοποιήσουμε πως στον καθένα μας κρύβεται έναςμικρός φανατικός. Πιστεύω πως το χιούμορ είναι το αντίδοτο τουφανατισμού. Δεν είδα ποτέ φανατικό με χιούμορ. Και δενγνώρισα άνθρωπο με χιούμορ που έγινε φανατικός. Διότιχιούμορ είναι η ικανότητα να βλέπουμε τους εαυτούς μαςόπως τους βλέπουν οι άλλοι. Χιούμορ είναι η ικανότητα ναγελάμε με τον εαυτό μας. Χιούμορ είναι η ικανότητα ναβλέπουμε τους εαυτούς μας με τρόπο σχετικό και όχιαπόλυτο. Λοιπόν, από τη μια το αντίδοτο του φανατισμού είναι τοχιούμορ. Άλλο αντίδοτο είναι η συμπαράσταση και ηπεριέργεια. Τον φανατικό δεν τον ενδιαφέρει τίποτα.Αυτός ξέρει όλες τις απαντήσεις και δεν θέλει να ακούειερωτήσεις. Δεν έχει ερωτήσεις, ξέρει όλες τις απαντήσεις.Ο περίεργος που ξέρει πως στον κόσμο υπάρχουνπερισσότερες ερωτήσεις από απαντήσεις δεν μπορεί ναείναι φανατικός. Και εδώ τονίζω κάτι. Δεν είπα πωςυπάρχουν ερωτήσεις που δεν βρήκαμε ακόμα τηναπάντησή τους. Είπα πως στον κόσμο υπάρχουνπερισσότερες ερωτήσεις από απαντήσεις. Όποιος ξέρειαυτή την αλήθεια δεν μπορεί να είναι φανατικός.

Άμος Οζ

ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

(επιλογή από συνεντεύξεις του)

Άμος Οζ

Με δικά του λόγια

«Θεωρώ ότι η οικογένεια είναι ο πιο παράδοξος θεσμόςτης οικουμένης. Ο πιο κωμικός, αλλά ταυτόχρονα και ο πιοτραγικός, ο πιο αλλόκοτος και ο πιο απίθανος. Οιπερισσότεροι από εμάς δεν είμαστε μονογαμικοί από τηφύση μας. Παρ’ όλα αυτά, το φαινόμενο “πατέρας,μητέρα, παιδί, άλλο ένα παιδί” μεταφέρεται από τη μιαγενιά στην άλλη. Τρίζει, διαλύεται, καταστρέφεται, αλλάεξακολουθεί να υπάρχει παντού. Στο Ιράν, στην Αφρικήκαι στον Βόρειο Πόλο. Είναι ένα μυστήριο για μένα.Γράφω για τις δυστυχισμένες οικογένειες επειδήενστερνίζομαι την άποψη του Τολστόι: Όλες οιευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους. Κάθεδυστυχισμένη οικογένεια, όμως, είναι δυστυχισμένη μετον δικό της τρόπο».

«Είχα επαναστατήσει στα 15 απέναντι στον πατέρα μουκαι αποφάσισα να γίνω όλα όσα δεν ήταν. Ήταν λόγιος;Αποφάσισα να γίνω οδηγός τρακτέρ. Ήταν συντηρητικός;Αποφάσισα να γίνω σοσιαλιστής. Έμενε στην πόλη; Ε, εγώπήγα να μείνω στο κιμπούτς. Ήταν κοντός; Αποφάσισα ναγίνω ένας ψηλός άνθρωπος. Αυτό το τελευταίο δεν τοπέτυχα, αλλά το προσπάθησα».

«Το κιμπούτς υπήρξε για μένα το καλύτερο πανεπιστήμιογια τη μελέτη της ανθρώπινης φύσης. Έμαθα πολύπερισσότερα από όσα θα μάθαινα αν είχα κάνει δέκαφορές τον γύρο του κόσμου. Είναι μια μικρή κοινότητα,ένα χωριό 400-500 ανθρώπων. Γνώριζα τους πάντες καιτα πιο μύχια μυστικά τους: ποιος κάνει τι, με ποιον, πίσωαπό την πλάτη ποιανού. Το τίμημα ήταν ότι και εκείνοιγνώριζαν για μένα περισσότερα απ’ όσα θα ήθελα ναξέρουν, αλλά δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Ήταν μιακοινωνία χωρίς μυστικά. Ένα συναρπαστικό ανθρώπινοπείραμα, η μόνη επανάσταση του 20ού αιώνα στην οποίαδεν χύθηκε αίμα. Ούτε γκουλάγκ, ούτε στρατόπεδασυγκέντρωσης, ούτε εκτελεστικό απόσπασμα. Ούτε έναςαστυνομικός δεν υπήρχε στο κιμπούτς. Πήγαινες με τηθέλησή σου, υπήρχε συλλογικότητα – και δεν ανήκε ποτέστην κυβέρνηση. Ήταν μια συναρπαστική εμπειρία καιμπορώ να πω ότι είχε πολλές θετικές πλευρές».

«Το μεγαλύτερο λάθος στα κιμπούτς να ήταν η πεποίθησηότι μπορείς να αλλάξεις την ανθρώπινη φύση και μάλισταμονομιάς. Οι ιδρυτικοί πατέρες και μητέρες πίστευανπραγματικά ότι αν όλοι φορούσαν τα ίδια ρούχα, ανζούσαν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, σε πανομοιότυπασπίτια, τότε αυτομάτως ο εγωισμός, η διάθεση γιακουτσομπολιό, και ο φθόνος θα εξαφανίζονταν. Αυτή ήτανμια αφελής πεποίθηση. Η ανθρώπινη φύση δεν μπορεί νααλλάξει. Συχνά αναρωτιέμαι, τι έχει αλλάξει, άραγε, απότην εποχή της Βίβλου μέχρι σήμερα στην αγάπη, στονέρωτα; Ίσως το τσιγάρο “μετά”…».

Όταν κοιτάζω γύρω μου, όχι μόνο στο Ισραήλ, αλλά στονκόσμο, βλέπω ανθρώπους να δουλεύουν πιο σκληρά απόόσο θα έπρεπε προκειμένου να βγάλουν περισσότεραχρήματα από όσα χρειάζονται και να αγοράσουν πράγματα που δεν έχουν ανάγκη προκειμένου ναεντυπωσιάσουν κόσμο που δεν συμπαθούν. Υποθέτω ότιμια μειοψηφία θα απαυδήσει και θα αναζητήσει μιαεναλλακτική λύση. Το κιμπούτς μπορεί να αποτελέσειαυτή τη λύση. Κάνω λόγο για μειοψηφία επειδή έχωεπίγνωση ότι αυτός ο τρόπος ζωής θα φανεί ελκυστικός σεανθρώπους που δεν είναι ανταγωνιστικοί».

Σπάνια παραδέχονται οι άνθρωποι ότι αλλάζουν γνώμη,τουλάχιστον στο Ισραήλ. Ιδίως οι άνδρες. Οι γυναίκεςείναι λίγο καλύτερες σε αυτό. Όταν ένας άνδρας αλλάξειγνώμη στο Ισραήλ, ακόμη και αν κάνει στροφή 180μοιρών, δεν θα το παραδεχτεί. Θα ισχυριστεί “αυτά έλεγακι εγώ έναν χρόνο πριν, απλώς δεν με είχες καταλάβει”.Από την άλλη, το 1967, όταν άρχισα να υπερασπίζομαι τησυμβιβαστική λύση ανάμεσα στο Ισραήλ και στηνΠαλαιστίνη και τη δημιουργία των δύο κρατών, οισυνάδελφοί μου κι εγώ ήμασταν μια απειροελάχιστημειοψηφία. Μπορούσαμε να κάνουμε τις συναντήσεις μαςμέσα σε έναν τηλεφωνικό θάλαμο… Σήμερα οιπερισσότεροι από τους μισούς Ισραηλινούς υποστηρίζουνεπί της αρχής τη λύση των δύο κρατών».

«Πιστεύω ότι ο αντισημιτισμός είναι διανοητικήδιαταραχή. Μια ασθένεια. Ένα είδος τρέλας η οποίαδιαδόθηκε ευρέως διαμέσου των γενεών και υπάρχειακόμη και σήμερα στην Ευρώπη. Αδυνατώ να καταλάβωτα κίνητρά του. Είναι ένα μυστήριο για μένα. Είναι σαντην ξενοφοβία, την ομοφοβία και κάθε άλλη -φοβία. Έναείδος φονταμενταλισμού και φανατισμού».

«Έχω δύο στυλό. Ένα μπλε κι ένα μαύρο. Με το έναγράφω τις ιστορίες μου και με το άλλο για ναδιαολοστείλω την κυβέρνηση. Δεν τα μπερδεύω ποτέ,γιατί πιστεύω ότι η ανάγκη να αφηγηθεί κανείς μιαιστορία, είναι μια βασική ανθρώπινη ανάγκη. Παλαιότερηαπό την πολιτική και πολύ πιο ευρύτερη. Η ανάγκη γιαιστορίες συνδέεται με την ανάγκη που έχουμε για ταόνειρα. Κι έτσι ποτέ δεν έχω γράψει μια ιστορία ή έναμυθιστόρημα για να πω στον κόσμο πώς να ψηφίσει. Αυτότο κάνω με τα άρθρα μου. Δεν γράφω ποτέ πολιτικέςαλληγορίες».

Όταν ήμουν περίπου 15 ετών δεν ήμουν ιδιαίτεραόμορφος και ήμουν πολύ ντροπαλός. Ο μόνος τρόπος πουείχα να εντυπωσιάζω τα κορίτσια ήταν να τους λέωιστορίες. Αυτό κάνω εδώ και 60 χρόνια.Ο μεγαλύτερος φόβος μου, όχι μόνο για τη ΜέσηΑνατολή, αλλά για όλον τον κόσμο και για την Ελλάδα,είναι ο φανατισμός και ο φονταμενταλισμός. Πολλά ΜΜΕστην Ευρώπη περίμεναν μια αραβική άνοιξη, και ήταναρκετά ανόητοι να πιστέψουν ότι θα επαναλαμβανόταν ηιστορία με την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού καιστη Μέση Ανατολή. Ότι θα ανατραπούν οι δικτατορίες καιθα έρθουν οι δημοκρατίες. Οι δημοκρατίες δεν μπορούννα ευημερούν όπου δεν υπάρχει κοινωνία των πολιτών,όπου δεν υπάρχει μια ισχυρή μεσαία τάξη. Κι έτσι αντί γιααραβική άνοιξη, έχουμε «ισλαμικό χειμώνα». Πρέπει ναξέρετε ότι τα τελευταία τρία χρόνια, 130.000 Σύριοισκοτώθηκαν από άλλους Σύριους. Ο αριθμός αυτός είναιυψηλότερος από όσους σκοτώθηκαν στα 110 χρόνια τηςαραβοϊσραηλινής σύρραξης και από τις δύο πλευρές. Οκόσμος πιστεύει, λανθασμένα, ότι το πρόβλημα στη ΜέσηΑνατολή είναι το Ισραήλ. Το Ισραήλ είναι ένα από τα προβλήματα. Η Παλαιστίνη είναι ένα από τα προβλήματα.Δεν είναι καν το κυρίως πρόβλημα ούτε το Ισραήλ ούτε ηΠαλαιστίνη. Το πρόβλημα είναι ο φανατισμός και οφονταμενταλισμός.

Κάθε συγγραφέας είναι ένας πλανήτης. Στον δικό μουκόσμο μεταξύ του πολιτικού και του συγγραφικού μουέργου είναι η συναίσθηση, το χιούμορ και η έννοια τουσυμβιβασμού. Πάντα πίστευα ότι η αίσθηση του χιούμορείναι ένα εξαιρετικό αντίδοτο στον φανατισμό. Δεν έχωδει ποτέ έναν φανατικό με αίσθηση του χιούμορ. Ίσως θαέπρεπε να βάλουμε την αίσθηση του χιούμορ σεκάψουλες, ως αντίδοτο!

«Φανατικοί υπάρχουν και στις δύο πλευρές και οιφανατικοί είναι εχθροί της ειρήνης. Και οι Ισραηλινοί καιοι Παλαιστίνιοι φανατικοί. Και οι φανατικοί στον αραβικόκόσμο και οι Ιρανοί φανατικοί. Δόξα τω Θεώ, φανατικοίδεν λείπουν. Φανατικοί υπάρχουν παντού. Νομίζω πως τοπρόβλημα του 20ού και 21ου αιώνα είναι το πρόβλημα τουφανατισμού.

Όχι ο πόλεμος ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, όπωςείπε ο Χάντιγκτον. Όχι πόλεμος πολιτισμών, αλλά τοπρόβλημα ανάμεσα στους φανατικούς και τους άλλους.Υπάρχουν φανατικοί στη ριζοσπαστική Αριστερά,υπάρχουν φανατικοί ανάμεσα στους οικολόγους(environalists). Υπάρχουν χορτοφάγοι που είναι έτοιμοινα σε φάνε ζωντανό αν σε δουν να τρως κρέας. Υπάρχουναντικαπνιστές έτοιμοι να σε κάψουν αν σε δουν ναανάβεις τσιγάρο. Υπάρχουν φίλοι μου πασιφιστές στοκίνημα ειρήνης στο Ισραήλ που είναι έτοιμοι να μεπυροβολήσουν επειδή έχω διαφορετική στρατηγική πώςνα κάνουμε ειρήνη με τους Παλαιστίνιους. Φανατικοίυπάρχουν παντού. Υπάρχει γονίδιο φανατισμού σχεδόν στον κάθε άνθρωπο και καλό είναι νασυνειδητοποιήσουμε πως στον καθένα μας κρύβεται έναςμικρός φανατικός.

Πιστεύω πως το χιούμορ είναι το αντίδοτο τουφανατισμού. Δεν είδα ποτέ φανατικό με χιούμορ. Και δενγνώρισα άνθρωπο με χιούμορ που έγινε φανατικός. Διότιχιούμορ είναι η ικανότητα να βλέπουμε τους εαυτούς μαςόπως τους βλέπουν οι άλλοι. Χιούμορ είναι η ικανότητα ναγελάμε με τον εαυτό μας. Χιούμορ είναι η ικανότητα ναβλέπουμε τους εαυτούς μας με τρόπο σχετικό και όχιαπόλυτο.

Λοιπόν, από τη μια το αντίδοτο του φανατισμού είναι τοχιούμορ. Άλλο αντίδοτο είναι η συμπαράσταση και ηπεριέργεια. Τον φανατικό δεν τον ενδιαφέρει τίποτα.Αυτός ξέρει όλες τις απαντήσεις και δεν θέλει να ακούειερωτήσεις. Δεν έχει ερωτήσεις, ξέρει όλες τις απαντήσεις.Ο περίεργος που ξέρει πως στον κόσμο υπάρχουνπερισσότερες ερωτήσεις από απαντήσεις δεν μπορεί ναείναι φανατικός. Και εδώ τονίζω κάτι. Δεν είπα πωςυπάρχουν ερωτήσεις που δεν βρήκαμε ακόμα τηναπάντησή τους. Είπα πως στον κόσμο υπάρχουνπερισσότερες ερωτήσεις από απαντήσεις. Όποιος ξέρειαυτή την αλήθεια δεν μπορεί να είναι φανατικός.

Άμος ΟζΜε δικά του λόγια

Άμος Οζ

Με δικά του λόγια