Όμηρος

ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Τα ομηρικά έπη μιλούν για το ένδοξο παρελθόν (τον Τρωικό πόλεμο, περίπου τον 12ο αιώνα) ενώ γράφτηκαν γύρω στον 8ο π.Χ αιώνα. Η Ιλιάδα γράφτηκε πριν από την Οδύσσεια, αποτελείται από 15.693 στίχους, και εξιστορεί τα πολεμικά γεγονότα των 51 τελευταίων ημερών του Τρωικού πολέμου (με κεντρικό θέμα το θυμό του Αχιλλέα). Η Οδύσσεια αποτελείται από 12.110 στίχους και εξιστορεί τις τελευταίες 41 ημέρες πριν την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη (κεντρικό θέμα ο νόστος= επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη, μετά από 10 χρόνια πολέμου και άλλα 10 χρόνια περιπλάνησης )

Ιλιάδα

Οδύσσεια

Ο Όμηρος καταφέρνει, με τον δικό του ποιητικό τρόπο, ναπαρουσιάσει την κοινωνία της εποχής του και να σχολιάσει όλα τα θέματα που την συνθέτουν. Είναι μοναδικός ο τρόπος, με τον οποίο καταφέρνει να συγκεράσει όλα αυτά τα θέματα, δένοντάς τα αρμονικά γύρω από δύο κεντρικούς θεματικούς άξονες:

α) την άφιξη των Αχαιών στην Τροία λόγω της αρπαγής της Ωραίας Ελένης από τον Πάρη και τη διεκδίκησή της, στην Ιλιάδα
και
β) τον νόστο του Οδυσσέα, του βασιλιά της Ιθάκης, στην Οδύσσεια

Ο Όμηρος (ενδεικτικά) αναφέρεται:

1. Στους ρόλους αλλά και στη σχέση θεών και ανθρώπων προβάλλοντας τον άνθρωπο ως υπεύθυνο για τις πράξεις του και, άρα, ελεύθερο να αποφασίσει και να αναλάβει τις συνέπειες των πράξεών του. Το θεϊκό στοιχείο έχει ιδιαίτερα έντονη παρουσία, οι θεοί είναι παρόντες, ωστόσο σύμφωνα με την άποψη της ομηρικής κοινωνίας, μπορεί να επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων, αλλά οι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται από τους ίδιους τους θνητούς, οι οποίοι ευθύνονται για ό,τι ακολουθήσει.Όπως λέει ο Δίας στη ραψωδία α (στ. 33) της Οδύσσειας:

Ω, κρίμα, αλήθεια, οι άνθρωποι με τους θεούς να τα ’χουν, γιατί θαρρούν πως από μας οι συμφορές τους βρίσκουν, ενώ παθαίνουν μόνοι τους απ’ ασυλλογισιά τους, χωρίς να φταίει η μοίρα τους.

Ο ομηρικός άνθρωπος αποφασίζει. Δεν είναι έρμαιο στα χέρια των θεών. Ωστόσο, η ανθρώπινη δράση και συμπεριφορά έχει όρια. Τα όρια αυτά οφείλουν όλοι να τα σέβονται και να τα ακολουθούν. Διαφορετικά η πορεία, που ακολουθείται, είναι γνωστή: «Ύβρις - Νέμεσις - Τίσις». Προηγείται η «Άτη», η νοητική συσκότιση, η τύφλωση του νου:

Μα η Τύφλα, δυνατή, με ολόγερα ποδάρια, τρέχει απ’ όλες πολύ πιο μπρος στης γης αλάκερη, και στους θνητούς προφταίνει κακό να κάνει (Ι 505-507)
που οδηγεί στην «Ύβριν», την υπέρβαση των ανθρώπινων δυνατοτήτων και προσβολή του θείου. Η «Ύβρις» προκαλεί τη «Νέμεσιν», τη θεϊκή οργή που τελικά οδηγεί στην «Τίσιν», την τιμωρία του θνητού από το θεό.

2. Στα ομηρικά έργα περιγράφονται και αναλύονται πλήθος συναισθημάτων, που νιώθουν οι ήρωες, όπως, για παράδειγμα, η νοσταλγία του Οδυσσέα για την επιστροφή στην Ιθάκη, συναίσθημα το οποίο αποτελεί κίνητρο για το ταξίδι του νόστου:

Μα ο Δυσσέας και καπνό ποθεί να δει απ’ αγνάντια να βγαίνει απ’ την πατρίδα του ψηλά και ας ξεψυχήσει. (α 59-60)

και η οργή (μήνι) του Αχιλλέα, η οποία αποτελεί το κεντρικό θέμα της Ιλιάδας:

Ψάλλε, θεά, τον τρομερόν θυμόν του Αχιλλέως, πώς έγινε στους Αχαιούς αρχή πολλών δακρύων. (Α 1-2)

Η μήνις αυτή μεταλλάσσεται στην εξέλιξη του έπους από θυμό, σε διάθεση εκδίκησης και τελικά σε εκτόνωση, όταν ο Αχιλλέας κλαίει σαν μικρό παιδί μπροστά στον πατέρα Πρίαμο, που τον συγκινεί θυμίζοντάς του το δικό του πατέρα:

Κι οι δύο, με τον πόνον τους καθένας τους, εκλαίαν. Εκείνος για τον Έκτορα στα πόδια του Αχιλλέως,

3 Περιγράφει αθλητικούς αγώνες, οι οποίοι διοργανώνονται είτε στο πλαίσιο της φιλοξενίας,όπως συνέβη κατά την άφιξη του Οδυσσέα στο νησί των Φαιάκων:

Τώρα που πια χαρήκαμε τ’ αρχοντικό τραπέζι και την κιθάρα, αχώριστη συντρόφισσα στο γλέντι, ας βγούμε τους αγώνες μας να δοκιμάσουμε όλους (θ 104-106)

είτε ως φόρος τιμής στους νεκρούς στο πλαίσιο ταφικών εθίμων, όπως κατά την προσφορά τιμής από τους Αχαιούς στον νεκρό Πάτροκλο:

Τότε ο Αχιλλέας το στρατό κράτησε, τόπο γι’ αγώνες ν’ ανοίξει (Ψ 258-259)

4 Αναφέρεται στα ταφικά έθιμα της εποχής, τα οποία συναντάμε, για παράδειγμα, κατά τις ταφές του Έκτορα και του Πατρόκλου:

και άμα η δεκάτη εφάνη αυγή τον κόσμον να φωτίσει, τότ’ έβγαλαν τον Έκτορα και κλαίοντας τον θέσαν εις την πυράν της κορυφής, κατόπιν την ανάψαν. Και άμα η ροδοδάκτυλη Ηώς στον κόσμο εφάνη, εις την πυράν ολόγυρα του Έκτορος του ανδρείου όλος συνάχθηκε ο λαός κι άφθονο πρώτα εχύσαν κρασί μες στην πυρκαϊά και την εσβήσαν όλην ως εκεί που εβόσκησε η φωτιά, κι οι αυτάδελφοι και οι φίλοι κατόπιν όλα εσύναξαν τα άσπρα κόκαλά του, κι έτρεχαν δάκρυα θερμά από τα μάγουλά τους. (Ω 786-795)

 5 Παραθέτει το τυπικό των γευμάτων, όπως το γεύμα που πρόσφερε ο Εύμαιος στον ξένο -κατά τη γνώμη του- Οδυσσέα, τον οποίο υποδέχθηκε στην καλύβα του:

Δυο πήρε (χοίρους) εκείθε κι έσφαξε κι ευθύς τους καψαλίζει και τους κομμάτιασε έπειτα και τους περνά στις σούβλες. Κι όλα σαν καλοψήθηκαν τα πήγε του Δυσσέα,ζεστά στις σούβλες, με λευκό πασπαλισμένο αλεύρι. Γλυκό κρασί του κέρασε σ’ ένα καυκί, κι ο ίδιος κάθισε τότε αγνάντια του και του ’πε κράζοντάς τον» (ξ 77-82)

 6 Αναδεικνύει το ρόλο της γυναίκας, η οποία κατέχει μία ξεχωριστή θέση στο έργο του Ομήρου. Ο ποιητής δείχνει να είναι πολύ ευαίσθητος στην ομορφιά και τη γοητεία των γυναικών. Το έργο του πλημμυρίζει άλλοτε από ενθουσιασμό γι’ αυτές και άλλοτε από ένα είδος οίκτου, που καμιά φορά έχει μία απόχρωση ειρωνείας. Η Ναυσικά, η Αρήτη, η Πηνελόπη, η Ελένη, η Ανδρομάχη, η Ευρύκλεια, η Αθηνά, η Ήρα, η Αφροδίτη, η Θέτις αποτελούν, η καθεμία στην κατηγορία της, πρότυπα συμπεριφοράς και στάσης, όπως φαίνεται στα αποσπάσματα, που ακολουθούν, για την Ελένη και την Αρήτη αντίστοιχα:

Κι άμ’ είδαν ως εσίμωνε στον πύργον την Ελένην,
συνομιλούσαν σιγανά με λόγια πτερωμένα:
Κρίμα δεν έχουν οι Αχαιοί, δεν έχουν κρίμα οι Τρώες,
χάριν ομοίας γυναικός τόσον καιρόν να πάσχουν.
Τωόντι ομοιάζει ωσάν θεάς η τρομερή θωριά της» (Γ 154-159)
Τη λένε Αρήτη, και βαστά κι η ίδια απ’ τους προγόνους,
που τον Αλκίνο γέννησαν, το βασιλιά του τόπου.
………………………………………………………………
Και τα παιδιά της κι ο λαός κι ο βασιλιάς Αλκίνος,
τη σέβονται και σαν θεά να βλέπουν τη δοξάζουν,
όταν στην πόλη φαίνεται.
Γιατί είναι στολισμένη με γνώση,
κι όσες αγαπά, ακόμα και στους άντρες, λύνει όλες τους τις διαφορές. (η 55-56,71 -75)


7. Προβάλλει το ηρωικό ιδεώδες, το οποίο στην περίπτωση της Ιλιάδας εκφράζεται στο πρόσωπο του Αχιλλέα και στην περίπτωση της Οδύσσειας στον ομώνυμο πρωταγωνιστή μέσα από χαρακτηριστικές ομηρικές φράσεις:

αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων (Ζ 208)
Πάντα να αριστεύεις, να ξεπερνάς τους άλλους, να τιμάς τους προγόνους σου»

Εἷς οἰωνὸς ἄριστος, ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης (Μ 243)
Είναι άριστος οιωνός το να αμύνεται κανείς για την πατρίδα του.

μύθων τε ῥητῆρ' ἔμεναι πρηκτῆρά τε ἔργων (Ι 443)
ώστε να γίνεις έξοχος στον λόγον και στην πράξη