Καρλ Μαρξ|Το Κεφάλαιο -απόσπασμα

Καρλ Μαρξ ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ Στο "ΚΕΦΑΛΑΙΟ" αναπτύσσεται η σχέση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, ξεκινώντας από το πασίγνωστο γεγονός ότι οι κεφαλαιοκράτες αξιοποιούν το κεφάλαιό τους με το να αγοράζουν εμπόρευμα κι υστέρα να το πουλάνε για περισσότερο χρήμα. Σύμφωνα με τον Μαρξ, στην αγορά των εμπορευμάτων το εμπόρευμα με την ιδιόμορφη ιδιότητα ότι η κατανάλωσή του αποτελεί πηγή νέας αξίας και κέρδους δεν είναι άλλο απο την εργατική δύναμη.
ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ Το έργο που τον πρώτο του τόμο παραδίδω στο κοινό αποτελεί τη συνέχεια του συγγράμματός μου Zur Kritik der Politischen Oeko [Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας] που εκδόθηκε το 1859. Το μεγάλο διάλειμμα ανάμεσα στην αρχή και στη συνέχεια οφείλεται σε μια μακρόχρονη αρρώστια που κάθε τόσο διέκοπτε την εργασία μου. Το περιεχόμενο του προηγούμενου εκείνου συγγράμματος συνοψίζεται στο πρώτο κεφάλαιο αυτού του τόμου. Αυτό δεν έγινε μόνο για λόγους συνοχής και πληρότητας. Η περιγραφή καλυτέρεψε. Όσο το επέτρεπαν κάπως τα πράγματα, πολλά σημεία που προηγούμενα απλώς θίγονταν, εδώ αναπτύσσονται περισσότερο, ενώ αντίστροφα, σημεία που εκεί αναπτύσσονται διεξοδικά, εδώ απλώς θίγονται. Φυσικά, παραλείπονται τα ολότελα τα μέρη για την ιστορία της θεωρίας της αξίας και του χρήματος. Ωστόσο ο αναγνώστης του προηγούμενου συγγράμματος βρίσκει υποσημειώσεις του πρώτου κεφαλαίου και νέες πηγές για την ιστορία αυτής της θεωρίας. Κάθε αρχή είναι δύσκολη, αυτό ισχύει για όλες τις επιστήμες.Γι αυτό, τη μεγαλύτερη δυσκολία θα την παρουσιάσει η κατανόηση του πρώτου κεφαλαίου, ιδιαίτερα του μέρους που περιέχει την ανάλυση του εμπορεύματος. Όσο για την ανάλυση της ουσίας της αξίας και του μεγέθους της αξίας ιδιαίτερα, την έχω κάνει πιο εκλαϊκευτική, όσο ήταν αυτό δυνατό. Η μορφή της αξίας που η ολοκλήρωση της είναι η χρηματική μορφή, είναι ολότελα χωρίς περιεχόμενο και απλή. Και όμως το ανθρώπινο πνεύμα μάταια προσπαθούσε επί 2000 χρόνια και πάνω να την εξιχνιάσει, ενώ αντίθετα κατάφερε, τουλάχιστο κατά προσέγγιση, ν' αναλύσει μορφές πολύ πιο πλούσιες σε περιεχόμενο και πιο περίπλοκες. Γιατί; Γιατί είναι πιο εύκολο να μελετήσεις το διαμορφωμένο σώμα παρά το κύτταρο του σώματος. Εκτός απ' αυτό, στην ανάλυση των οικονομικών μορφών δεν μπορούν να μας εξυπηρετήσουν ούτε το μικροσκόπιο, ούτε τα χημικά αντιδραστήρια. Και τα δυο πρέπει να τ αντικαταστήσει η δύναμη της αφαίρεσης. Για την αστική κοινωνία όμως ή εμπορευματική μορφή του προϊόντος της εργασίας ή η αξιακή μορφή του εμπορεύματος είναι η οικονομική κυτταρική μορφή. Στον αμόρφωτο ή ανάλυσή της φαίνεται σαν περιπλάνηση σε απλές λεπτολογίες. Και πραγματικά, εδώ πρόκειται για λεπτολογίες, αλλά μονάχα για λεπτολογίες σαν κι αυτές που ασχολείται η μικροσκοπική ανατομία, Γι αυτό αν εξαιρέσουμε το μέρος που αφορά τη μορφή της αξίας, δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει το βιβλίο αυτό ότι είναι δυσκολονόητο. Προϋποθέτω φυσικά αναγνώστες που θέλουν να μάθουν κάτι το καινούργιο και επομένως να σκεφτούν και οι ίδιοι. Ο φυσικός παρατηρεί τα φυσικά προτσές εκεί όπου εμφανίζονται με την πιο καθαρή μορφή και όπου δηλώνονται όσο το δυνατό λιγότερο από διαταραχτικές επιδράσεις, είτε, όπου αυτό είναι δυνατό, κάνει πειράματα μέσα σε συνθήκες που εξασφαλίζουν την καθαρή πορεία του προτσές. Αυτό που έχω να ερευνήσω σε τούτο το έργο, είναι ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής και οι σχέσεις παραγωγής και ανταλλαγής που αντιστοιχούν σ' αυτόν. Ο κλασικός τόπος αυτού του τρόπου παραγωγής είναι ως τώρα η Αγγλία, Αυτός είναι ο λόγος που η Αγγλία χρησιμεύει σαν κύριο παράδειγμα για τη θεωρητική ανάπτυξη που κάνω, "Αν όμως ο γερμανός αναγνώστης σήκωνε φαρισαϊκά τους ώμους του για την κατάσταση των άγγλων εργατών της βιομηχανίας και της γεωργίας, ή αν θα καθησύχαζε αισιόδοξα τον εαυτό του με το ότι στη Γερμανία τα πράγματα δεν είναι καθόλου τόσο άσχημα, τότε είμαι υποχρεωμένος να του φωνάξω: Για σένα μιλάει ο μύθος. Εδώ δεν πρόκειται καθαυτό για τον υψηλότερο ή χαμηλότερο βαθμό ανάπτυξης των κοινωνικών ανταγωνισμών, που ξεπηδάνε από τους φυσικούς νόμους της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής. Πρόκειται γι' αυτούς τους ίδιους τους νόμους, γι' αυτές τις ίδιες τις τάσεις που δρουν κι επιβάλλονται με σιδερένια αναγκαιότητα. Η βιομηχανικά πιο αναπτυγμένη χώρα δείχνει στη λιγότερο αναπτυγμένη απλώς την εικόνα, του μέλλοντός της. Δεν είναι όμως μόνο αυτό. Εκεί όπου στον τόπο μας καθιερώθηκε ολότελα η κεφαλαιοκρατική παραγωγή, λχ. στο καθαυτό εργοστάσιο, οι συνθήκες είναι πολύ χειρότερες από την Αγγλία, γιατί λείπει το αντίβαρο της εργοστασιακής νομοθεσίας. Σ' όλες τις άλλες σφαίρες μας βασανίζει, όπως βασανίζει κι όλη την υπόλοιπη ηπειρωτική Δυτική Ευρώπη, όχι μονάχα η ανάπτυξη της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής μά και η ανεπάρκεια της ανάπτυξής της. Πλάι στα σύγχρονα δεινά μας πιέζει μια ολόκληρη σειρά από κληρονομημένα δεινά, πού πηγάζουν από το γεγονός ότι εξακολουθούν να φυτοζωούν απαρχαιωμένοι, ξεπερασμένοι τρόποι παραγωγής με την ακολουθία τους από αναχρονιστικές κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις. Δεν υποφέρουμε μονάχα από τους ζωντανούς, μα κι από τους πεθαμένους. Le mort saisit le vif! (Ο πεθαμένος αδράχνει το ζωντανό !). Σε σύγκριση με την αγγλική, η κοινωνική στατιστική της Γερμανίας και της υπόλοιπης ηπειρωτικής Δυτικής Ευρώπης βρίσκεται σε άθλια κατάσταση. Ωστόσο ανασηκώνει τον πέπλο ίσα-ίσα όσο χρειάζεται για να υποπτευθούμε πίσω του την ύπαρξη ενός κεφαλιού Μέδουσας. Θα μας έπιανε τρόμος για τη δική μας κατάσταση αν οι κυβερνήσεις και τα κοινοβούλιά μας διόριζαν, όπως στην Αγγλία, περιοδικές εξεταστικές επιτροπές για τις οικονομικές συνθήκες, αν οι επιτροπές αυτές ήταν, όπως στην Αγγλία, εξοπλισμένες με την ίδια πληρεξουσιότητα για την εξερεύνηση της αλήθειας, αν κατορθωνόταν να βρεθούν για το σκοπό αυτό εξίσου πραγματογνώμονες, αμερόληπτοι και αποφασιστικοί άνθρωποι, όπως είναι οι επιθεωρητές εργοστασίων Αγγλίας, οι γιατροί της που συντάσσουν τις εκθέσεις για την «Public Health» (Δημόσια υγεία.), τα μέλη των αγγλικών εξεταστικών επιτροπών για την εκμετάλλευση των γυναικών και των παιδιών, για τις συνθήκες κατοικίας και διατροφής κλπ. Ο Περσέας χρειαζόταν μια κουκούλα από σύννεφο για να κυνηγάει τα τέρατα. Εμείς, κατεβάζουμε την κουκούλα βαθιά και σκεπάζουμε μάτια και αυτιά, για να μπορούμε ν' αρνιόμαστε την ύπαρξη των τεράτων. Δεν πρέπει να γελιόμαστε γι' αυτό. Όπως ο αμερικάνικος πόλεμος της ανεξαρτησίας του 18ου αιώνα αποτέλεσε το σάλπισμα της εφόδου για την ευρωπαϊκή αστική τάξη, έτσι και ο αμερικάνικος εμφύλιος πόλεμος του 19ου αιώνα αποτέλεσε το σάλπισμα της εφόδου για την ευρωπαϊκή εργατική τάξη. Στην Αγγλία είναι χειροπιαστό το προτσές της ανατροπής. Όταν το προτσές αυτό φτάσει σε μια ορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης πρέπει να βρει τον αντίκτυπο του στην ηπειρωτική Ευρώπη. Εκεί θα κινηθεί με πιο θηριώδεις ή ανθρώπινες μορφές ανάλογα με τον βαθμό ανάπτυξης της ίδιας της εργατικής τάξης. Αν παραβλέψουμε λοιπόν τα ανώτερα ελατήρια, το πιο ουσιαστικό συμφέρον των σημερινών κυρίαρχων τάξεων επιβάλλει σ αυτές να βγάλουν από τη μέση όλα τα εμπόδια που μπορούν να ελέγχονται με νόμους και που εμποδίζουν την ανάπτυξη της εργατικής τάξης. Γι' αυτό το λόγο, σε τούτο τον τόμο αφιέρωσα ανάμεσα στ' άλλα τόσο μεγάλο μέρος στην ιστορία, στο περιεχόμενο και στα αποτελέσματα της αγγλικής εργοστασιακής νομοθεσίας. Το ένα έθνος πρέπει και μπορεί να μαθαίνει από το άλλο. Κι αν ακόμα μια κοινωνία βρίσκεται στα ίχνη του φυσικού νόμου της κίνησης της-κι τελικός σκοπός τούτου του έργου είναι ν' άποκαλύψει τόν οικονομικό νόμο κίνησης της σύγχρονης κοινωνίας, δέν μπορεί ούτε να υπερπηδήσει ούτε να καταργήσει με διατάγματα φυσικές φάσεις της ανάπτυξής της. Μπορεί όμως να συντομεύσει και ν' απαλύνει τούς πόνους του τοκετού. Λίγα λόγια για ν' αποφευχθούν ενδεχόμενες παρεξηγήσεις. Τις μορφές του κεφαλαιοκράτη και του γαιοκτήμονα δεν τις ζωγραφίζω καθόλου με ρόδινα χρώματα. Εδώ όμως πρόκειται για τα πρόσωπα μόνο εφόσον αποτελούν την προσωποποίηση οικονομικών κατηγοριών και είναι φορείς καθορισμένων ταξικών σχέσεων και συμφερόντων. Η δική μου άποψη που αντιλαμβάνεται την εξέλιξη των οικονομικών κοινωνικών σχηματισμών σαν φυσικό ιστορικό προτσές, μπορεί, λιγότερο ρο από κάθε άλλη, να θεωρεί το ξεχωριστό άτομο υπεύθυνο για συν θήκες, κοινωνικό προϊόν των οποίων παραμένει το ίδιο, όσο κι αν ανυψώνεται υποκειμενικά πάνω απ' αυτές Στην περιοχή της πολιτικής οικονομίας και ελεύθερη επιστημονική έρευνα δεν αντιμετωπίζει μονάχα τον ίδιο εχθρό που αντιμετωπίζει και σ' όλες τις άλλες περιοχές. Η ιδιόμορφη φύση της ύλης που πραγματεύεται προκαλεί ενάντια της στο πεδίο της μάχης τα πιο βίαια, μικροπρεπή και μισητά πάθη της ανθρώπινης ψυχής, τις μαινάδες του ατομικού συμφέροντος. Η Ύψηλή αγγλικανική εκκλησία λχ. περισσότερο συγχωρεί μιάν επίθεση ενάντια στα 38 από τα 39 της άρθρα πίστης, παρά μιάν επίθεση ενάντια στο 1/30 των χρηματικών της είσοδημάτων. Σήμερα κι αυτός ο αθεϊσμός είναι culpa levis [ελαφρό αμάρτημα] σε σύγκριση με την κριτική των πατροπαράδοτων σχέσεων ιδιοκτησίας. Εδώ όμως είναι καταφανής πρόοδος. Παραπέμπω τον αναγνώστη στη Γαλανή Βίβλο που δημοσιεύτηκε τις τελευταίες εβδομάδες: «Correspondence with Her Majesty's Missions Abroad, regarding Industrial Questions and Trades» Οι αντιπρόσωποι του αγγλικού στέμματος στο εξωτερικό λένε εδώ σταράτα ότι, όπως στην Αγγλία, έτσι και στη Γερμανία, τη Γαλλία, κοντολογής σ' όλα τα πολιτισμένα κράτη της ευρωπαϊκής ηπείρου, είναι αισθητή και αναπόφευκτη μιά αλλαγή των σχέσεων που υπάρχουν ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία. Ταυτόχρονα, στην απέναντι ακτή του Ατλαντικού Ωκεανού, ο αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πο λιτειών της Αμερικής, κύριος Ουέιντ, δήλωσε σε δημόσιες συγκεντρώσεις ότι, ύστερα από την κατάργηση της δουλείας μπαίνει στην ημερήσια διάταξη ή αλλαγή των σχέσεων του κεφαλαίου και της γαιοχτησίας! Αυτά είναι σημάδια των καιρών που δεν μπορούν να κρυφτούν με πορφυρούς μανδύες ή με μαύρα ράσα. Αυτό δε σημαίνει ότι αύριο θα γίνουν θαύματα. Δείχνουν όμως ότι ακόμα και στις κυρίαρχες τάξεις αρχίζει να γεννιέται αμυδρά η διαίσθηση, ότι η σημερινή κοινωνία δεν είναι στέρεο κρύσταλλο, μά ένας οργανισμός πού είναι ικανός για αλλαγές και βρίσκεται διαρκώς σε προτσές αλλαγής. Ο δεύτερος τόμος αυτού του συγγράμματος θα πραγματεύεται το προτσές της κυκλοφορίας του κεφαλαίου (βιβλίο II) και τις μορφές του συνολικού προτσές (βιβλίο III) και ο τελευταίος, ο τρίτος τόμος (βιβλίο IV) την ιστορία της θεωρίας. Κάθε κρίση επιστημονικής κριτικής μου είναι ευπρόσδεκτη. Απέναντι στίς προλήψεις τής λεγόμενης κοινής γνώμης, που δεν της έκανα ποτέ παραχωρήσεις, ισχύει για μένα τρα όπως και πρώτα το ρητό του μεγάλου φλωρεντιανού:Segui il tuo corso, e lascia dir le genti! (Τράβα τον δρόμο σου κι άσε τον κόσμο να λέει) Από τηνΘεια Κωμωδία του Δάντη. Λονδίνο, 25, του Ιούλη 1867. Κάρλ Μαρξ Επιλεγμένα αποσπάσματα Στους παλιούς ασιατικούς, στους αρχαίους κτλ. τρόπους παραγωγής, η μετατροπή του προϊόντος σε εμπόρευμα, κι επομένως, η ύπαρξη των ανθρώπων σαν εμπορευματοπαραγωγών, παίζει δευτερεύοντα ρόλο, που όμως γίνεται τόσο πιο σημαντικός, όσο η κοινότητα μπαίνει στο στάδιο της παρακμής της. Καθαυτό εμπορικοί λαοί υπάρχουν μονάχα στα ενδιάμεσα του αρχαίου κόσμου, όπως οι θεοί του Επίκουρου ή όπως οι Εβραίοι στους πόρους της πολωνικής κοινωνίας… (Μαρξ, Το Κεφάλαιο σελ. 92). […] … Ποτέ δεν βρίσκουμε στους αρχαίους μια έρευνα για το ποια μορφή γαιοκτησίας κτλ. είναι η πιο παραγωγική, δημιουργεί τον περισσότερο πλούτο. Ο πλούτος δεν εμφανίζεται σαν σκοπός της παραγωγής, παρόλο που ο Κάτων μπορεί θαυμάσια να ερευνά ποιος τρόπος αγροκαλλιέργειας είναι ο πιο προσοδοφόρος ή και ο Βρούτος να δανείζει το χρήμα του με τα πλεονεκτικότερα επιτόκια. Η έρευνα είναι πάντα ποιο είδος ιδιοκτησίας δημιουργεί τους καλύτερους πολίτες… (σελ 367). […] Στη μορφή του τοκοφόρου κεφαλαίου η ιδιότητα αυτή να αποφέρει υπεραξία εμφανίζεται άμεσα, χωρίς τη μεσολάβηση του προτσές παραγωγής και του προτσές κυκλοφορίας. Το κεφάλαιο εμφανίζεται σαν μυστηριώδης και αυτοδημιουργός πηγή του τόκου, της δικής του αύξησης. Το πράγμα (χρήμα, εμπόρευμα, αξία) σαν απλό πράγμα είναι τώρα κεφάλαιο και το κεφάλαιο εμφανίζεται σαν απλό πράγμα. Το αποτέλεσμα του συνολικού προτσές αναπαραγωγής εμφανίζεται σαν μια ιδιότητα πού ανήκει σαν τέτοια σε ένα πράγμα [...]. Γι’ αυτό, στο τοκοφόρο κεφάλαιο ξεχωρίζει καθαρά αυτό το αυτόματο φετίχ, η αυτοαξιοποιούμενη αξία, το χρήμα που γεννάει χρήμα, και με τη μορφή αυτή δεν έχει πια ούτε ένα σημάδι που να δείχνει την καταγωγή του. Η κοινωνική σχέση ολοκληρώθηκε σαν σχέση ενός πράγματος, του χρήματος, προς τον ίδιο τον εαυτό του (σελ 494) […] «… Το βασίλειο της ελευθερίας αρχίζει στην πραγματικότητα εκεί που παύει η εργασία να υπαγορεύεται από ανάγκη και από εξωτερική σκοπιμότητα. Βρίσκεται, επομένως, από αυτή τη φύση του πράγματος πέρα από τη σφαίρα της καθεαυτό υλικής παραγωγής. Όπως ο πρωτόγονος άνθρωπος οφείλει να παλεύει με τη φύση για να ικανοποιεί τις ανάγκες του, για να συντηρεί και να αναπαράγει τη ζωή του, το ίδιο οφείλει να κάνει και ο πολιτισμένος άνθρωπος και οφείλει να το κάνει αυτό σε όλες τις κοινωνικές μορφές και στις συνθήκες οποιουδήποτε τρόπου παραγωγής. Με την ανάπτυξή του διευρύνεται το βασίλειο αυτό της φυσικής αναγκαιότητας, γιατί μεγαλώνουν οι ανάγκες του.Ταυτόχρονα, όμως, διευρύνονται οι παραγωγικές δυνάμεις που ικανοποιούν τις ανάγκες αυτές. Η ελευθερία στον τομέα αυτό μπορεί να συνίσταται μόνο στο ότι ο κοινωνικός άνθρωπος, οι συνεταιρισμένοι παραγωγοί θα ρυθμίζουν ορθολογικά αυτή τους την ανταλλαγή της ύλης με τη φύση, θα την υποτάσσουν στον κοινό έλεγχο από μέρους τους, αντί να κυριαρχούνται από αυτήν σαν από μια τυφλή δύναμη, όταν θα την πραγματοποιούν με τη μικρότερη δυνατή δαπάνη δυνάμεων και κάτω από όρους αντάξιους και ταιριαστούς προς την ανθρώπινη φύση τους. Ωστόσο, αυτό παραμένει πάντα ένα βασίλειο της ανάγκης. Πέρα από αυτό αρχίζει η ανάπτυξη των δυνάμεων του ανθρώπου, σαν αυτός καθεαυτός σκοπός, το πραγματικό βασίλειο της ελευθερίας, που μπορεί όμως να ακμάσει μόνο πάνω στη βάση εκείνου του βασιλείου της ανάγκης. Ο βασικός όρος είναι η συντόμευση της εργάσιμης ημέρας» (Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο (τόμος τρίτος), εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1978, σ. 1007 – 1008). […] Όσο καιρό ο κοινωνικός χαρακτήρας της εργασίας θα εμφανίζεται ως η χρηματική ύπαρξη του εμπορεύματος, και, επομένως, ως ένα πράγμα έξω από την πραγματική παραγωγή, είναι αναπόφευκτες οι χρηματικές κρίσεις, είτε ανεξάρτητα από τις πραγματικές κρίσεις είτε σαν όξυνση πραγματικών κρίσεων. Η άνοδος της καπιταλιστικής παραγωγής αναπτύσσει μια εργατική τάξη που, με την εκπαίδευση, την παράδοση και τη συνήθεια, βλέπει τις απαιτήσεις αυτού του τρόπου παραγωγής σαν αυταπόδεικτους φυσικούς νόμους. Η οργάνωση της καπιταλιστικής διαδικασίας παραγωγής, άπαξ και αναπτυχθεί πλήρως, συντρίβει κάθε αντίσταση. […] Η ίδια η έκταση των λεγόμενων απαραίτητων αναγκών, όπως και ο τρόπος της ικανοποίησής τους, είναι ιστορικό προϊόν και γι’ αυτό εξαρτιέται κατά ένα μεγάλο μέρος από τη βαθμίδα του πολιτισμού μιας χώρας, και ανάμεσα στ’ άλλα ουσιαστικά από το μέσα σε ποιες συνθήκες κι επομένως με τι συνήθειες και απαιτήσεις της ζωής σχηματίστηκε η τάξη των ελεύθερων εργατών. Έτσι, αντίθετα από τ’ άλλα εμπορεύματα, ο καθορισμός της αξίας της εργατικής δύναμης περιέχει ένα ιστορικό και ηθικό στοιχείο. Ωστόσο, για μια ορισμένη χώρα και μια ορισμένη περίοδο, είναι δοσμένο το μέσο σύνολο των αναγκαίων μέσων συντήρησης... […] … Ενώ στον καπιταλισμό ο εργάτης αλλοτριώνεται και συντρίβεται, η κοινωνία των συνεταιρισμένων παραγωγών θα κάνει δυνατή μια ανώτερη μορφή κοινωνίας, μια κοινωνία στην οποία η πλήρης και ελεύθερη ανάπτυξη κάθε ατόμου [είναι] η καθοδηγητική αρχή. […] … Η κεφαλαιοκρατική παραγωγή μαζί με τη διαρκώς αυξανόμενη υπεροχή του αστικού πληθυσμού, που τον συγκεντρώνει σε μεγάλα κέντρα, από τη μια μεριά συσσωρεύει την ιστορική κινητήρια δύναμη της κοινωνίας, ενώ από την άλλη διαταράσσει την ανταλλαγή της ύλης ανάμεσα στον άνθρωπο και στη γη […] η κεφαλαιοκρατική παραγωγή αναπτύσσει μόνο την τεχνική και το συνδυασμό του κοινωνικού προτσές παραγωγής, υποσκάπτοντας ταυτόχρονα τις πηγές απ’ όπου αναβρύζει κάθε πλούτος: τη γη και τον εργάτη.

Καρλ Μαρξ

ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Στο "ΚΕΦΑΛΑΙΟ" αναπτύσσεται η σχέση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, ξεκινώντας από το πασίγνωστο γεγονός ότι οι κεφαλαιοκράτες αξιοποιούν το κεφάλαιό τους με το να αγοράζουν εμπόρευμα κι υστέρα να το πουλάνε για περισσότερο χρήμα. Σύμφωνα με τον Μαρξ, στην αγορά των εμπορευμάτων το εμπόρευμα με την ιδιόμορφη ιδιότητα ότι η κατανάλωσή του αποτελεί πηγή νέας αξίας και κέρδους δεν είναι άλλο απο την εργατική δύναμη.

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το έργο που τον πρώτο του τόμο παραδίδω στο κοινό αποτελεί τη συνέχεια του συγγράμματός μου Zur Kritik der Politischen Oeko [Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας] που εκδόθηκε το 1859. Το μεγάλο διάλειμμα ανάμεσα στην αρχή και στη συνέχεια οφείλεται σε μια μακρόχρονη αρρώστια που κάθε τόσο διέκοπτε την εργασία μου.

Το περιεχόμενο του προηγούμενου εκείνου συγγράμματος συνοψίζεται στο πρώτο κεφάλαιο αυτού του τόμου. Αυτό δεν έγινε μόνο για λόγους συνοχής και πληρότητας. Η περιγραφή καλυτέρεψε. Όσο το επέτρεπαν κάπως τα πράγματα, πολλά σημεία που προηγούμενα απλώς θίγονταν, εδώ αναπτύσσονται περισσότερο, ενώ αντίστροφα, σημεία που εκεί αναπτύσσονται διεξοδικά, εδώ απλώς θίγονται. Φυσικά, παραλείπονται τα ολότελα τα μέρη για την ιστορία της θεωρίας της αξίας και του χρήματος. Ωστόσο ο αναγνώστης του προηγούμενου συγγράμματος βρίσκει υποσημειώσεις του πρώτου κεφαλαίου και νέες πηγές για την ιστορία αυτής της θεωρίας.

Κάθε αρχή είναι δύσκολη, αυτό ισχύει για όλες τις επιστήμες.Γι αυτό, τη μεγαλύτερη δυσκολία θα την παρουσιάσει η κατανόηση του πρώτου κεφαλαίου, ιδιαίτερα του μέρους που περιέχει την ανάλυση του εμπορεύματος. Όσο για την ανάλυση της ουσίας της αξίας και του μεγέθους της αξίας ιδιαίτερα, την έχω κάνει πιο εκλαϊκευτική, όσο ήταν αυτό δυνατό. Η μορφή της αξίας που η ολοκλήρωση της είναι η χρηματική μορφή, είναι ολότελα χωρίς περιεχόμενο και απλή.

Και όμως το ανθρώπινο πνεύμα μάταια προσπαθούσε επί 2000 χρόνια και πάνω να την εξιχνιάσει, ενώ αντίθετα κατάφερε, τουλάχιστο κατά προσέγγιση, ν' αναλύσει μορφές πολύ πιο πλούσιες σε περιεχόμενο και πιο περίπλοκες. Γιατί; Γιατί είναι πιο εύκολο να μελετήσεις το διαμορφωμένο σώμα παρά το κύτταρο του σώματος. Εκτός απ' αυτό, στην ανάλυση των οικονομικών μορφών δεν μπορούν να μας εξυπηρετήσουν ούτε το μικροσκόπιο, ούτε τα χημικά αντιδραστήρια. Και τα δυο πρέπει να τ αντικαταστήσει η δύναμη της αφαίρεσης. Για την αστική κοινωνία όμως ή εμπορευματική μορφή του προϊόντος της εργασίας ή η αξιακή μορφή του εμπορεύματος είναι η οικονομική κυτταρική μορφή. Στον αμόρφωτο ή ανάλυσή της φαίνεται σαν περιπλάνηση σε απλές λεπτολογίες. Και πραγματικά, εδώ πρόκειται για λεπτολογίες, αλλά μονάχα για λεπτολογίες σαν κι αυτές που ασχολείται η μικροσκοπική ανατομία,

Γι αυτό αν εξαιρέσουμε το μέρος που αφορά τη μορφή της αξίας, δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει το βιβλίο αυτό ότι είναι δυσκολονόητο. Προϋποθέτω φυσικά αναγνώστες που θέλουν να μάθουν κάτι το καινούργιο και επομένως να σκεφτούν και οι ίδιοι.

Ο φυσικός παρατηρεί τα φυσικά προτσές εκεί όπου εμφανίζονται με την πιο καθαρή μορφή και όπου δηλώνονται όσο το δυνατό λιγότερο από διαταραχτικές επιδράσεις, είτε, όπου αυτό είναι δυνατό, κάνει πειράματα μέσα σε συνθήκες που εξασφαλίζουν την καθαρή πορεία του προτσές. Αυτό που έχω να ερευνήσω σε τούτο το έργο, είναι ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής και οι σχέσεις παραγωγής και ανταλλαγής που αντιστοιχούν σ' αυτόν. Ο κλασικός τόπος αυτού του τρόπου παραγωγής είναι ως τώρα η Αγγλία, Αυτός είναι ο λόγος που η Αγγλία χρησιμεύει σαν κύριο παράδειγμα για τη θεωρητική ανάπτυξη που κάνω, "Αν όμως ο γερμανός αναγνώστης σήκωνε φαρισαϊκά τους ώμους του για την κατάσταση των άγγλων εργατών της βιομηχανίας και της γεωργίας, ή αν θα καθησύχαζε αισιόδοξα τον εαυτό του με το ότι στη Γερμανία τα πράγματα δεν είναι καθόλου τόσο άσχημα, τότε είμαι υποχρεωμένος να του φωνάξω: Για σένα μιλάει ο μύθος.

Εδώ δεν πρόκειται καθαυτό για τον υψηλότερο ή χαμηλότερο βαθμό ανάπτυξης των κοινωνικών ανταγωνισμών, που ξεπηδάνε από τους φυσικούς νόμους της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής. Πρόκειται γι' αυτούς τους ίδιους τους νόμους, γι' αυτές τις ίδιες τις τάσεις που δρουν κι επιβάλλονται με σιδερένια αναγκαιότητα. Η βιομηχανικά πιο αναπτυγμένη χώρα δείχνει στη λιγότερο αναπτυγμένη απλώς την εικόνα, του μέλλοντός της.

Δεν είναι όμως μόνο αυτό. Εκεί όπου στον τόπο μας καθιερώθηκε ολότελα η κεφαλαιοκρατική παραγωγή, λχ. στο καθαυτό εργοστάσιο, οι συνθήκες είναι πολύ χειρότερες από την Αγγλία, γιατί λείπει το αντίβαρο της εργοστασιακής νομοθεσίας. Σ' όλες τις άλλες σφαίρες μας βασανίζει, όπως βασανίζει κι όλη την υπόλοιπη ηπειρωτική Δυτική Ευρώπη, όχι μονάχα η ανάπτυξη της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής μά και η ανεπάρκεια της ανάπτυξής της. Πλάι στα σύγχρονα δεινά μας πιέζει μια ολόκληρη σειρά από κληρονομημένα δεινά, πού πηγάζουν από το γεγονός ότι εξακολουθούν να φυτοζωούν απαρχαιωμένοι, ξεπερασμένοι τρόποι παραγωγής με την ακολουθία τους από αναχρονιστικές κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις. Δεν υποφέρουμε μονάχα από τους ζωντανούς, μα κι από τους πεθαμένους. Le mort saisit le vif! (Ο πεθαμένος αδράχνει το ζωντανό !).

Σε σύγκριση με την αγγλική, η κοινωνική στατιστική της Γερμανίας και της υπόλοιπης ηπειρωτικής Δυτικής Ευρώπης βρίσκεται σε άθλια κατάσταση. Ωστόσο ανασηκώνει τον πέπλο ίσα-ίσα όσο χρειάζεται για να υποπτευθούμε πίσω του την ύπαρξη ενός κεφαλιού Μέδουσας. Θα μας έπιανε τρόμος για τη δική μας κατάσταση αν οι κυβερνήσεις και τα κοινοβούλιά μας διόριζαν, όπως στην Αγγλία, περιοδικές εξεταστικές επιτροπές για τις οικονομικές συνθήκες, αν οι επιτροπές αυτές ήταν, όπως στην Αγγλία, εξοπλισμένες με την ίδια πληρεξουσιότητα για την εξερεύνηση της αλήθειας, αν κατορθωνόταν να βρεθούν για το σκοπό αυτό εξίσου πραγματογνώμονες, αμερόληπτοι και αποφασιστικοί άνθρωποι, όπως είναι οι επιθεωρητές εργοστασίων Αγγλίας, οι γιατροί της που συντάσσουν τις εκθέσεις για την «Public Health» (Δημόσια υγεία.), τα μέλη των αγγλικών εξεταστικών επιτροπών για την εκμετάλλευση των γυναικών και των παιδιών, για τις συνθήκες κατοικίας και διατροφής κλπ. Ο Περσέας χρειαζόταν μια κουκούλα από σύννεφο για να κυνηγάει τα τέρατα. Εμείς, κατεβάζουμε την κουκούλα βαθιά και σκεπάζουμε μάτια και αυτιά, για να μπορούμε ν' αρνιόμαστε την ύπαρξη των τεράτων.

Δεν πρέπει να γελιόμαστε γι' αυτό. Όπως ο αμερικάνικος πόλεμος της ανεξαρτησίας του 18ου αιώνα αποτέλεσε το σάλπισμα της εφόδου για την ευρωπαϊκή αστική τάξη, έτσι και ο αμερικάνικος εμφύλιος πόλεμος του 19ου αιώνα αποτέλεσε το σάλπισμα της εφόδου για την ευρωπαϊκή εργατική τάξη. Στην Αγγλία είναι χειροπιαστό το προτσές της ανατροπής. Όταν το προτσές αυτό φτάσει σε μια ορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης πρέπει να βρει τον αντίκτυπο του στην ηπειρωτική Ευρώπη.

Εκεί θα κινηθεί με πιο θηριώδεις ή ανθρώπινες μορφές ανάλογα με τον βαθμό ανάπτυξης της ίδιας της εργατικής τάξης. Αν παραβλέψουμε λοιπόν τα ανώτερα ελατήρια, το πιο ουσιαστικό συμφέρον των σημερινών κυρίαρχων τάξεων επιβάλλει σ αυτές να βγάλουν από τη μέση όλα τα εμπόδια που μπορούν να ελέγχονται με νόμους και που εμποδίζουν την ανάπτυξη της εργατικής τάξης.

Γι' αυτό το λόγο, σε τούτο τον τόμο αφιέρωσα ανάμεσα στ' άλλα τόσο μεγάλο μέρος στην ιστορία, στο περιεχόμενο και στα αποτελέσματα της αγγλικής εργοστασιακής νομοθεσίας. Το ένα έθνος πρέπει και μπορεί να μαθαίνει από το άλλο. Κι αν ακόμα μια κοινωνία βρίσκεται στα ίχνη του φυσικού νόμου της κίνησης της-κι τελικός σκοπός τούτου του έργου είναι ν' άποκαλύψει τόν οικονομικό νόμο κίνησης της σύγχρονης κοινωνίας, δέν μπορεί ούτε να υπερπηδήσει ούτε να καταργήσει με διατάγματα φυσικές φάσεις της ανάπτυξής της. Μπορεί όμως να συντομεύσει και ν' απαλύνει τούς πόνους του τοκετού.

Λίγα λόγια για ν' αποφευχθούν ενδεχόμενες παρεξηγήσεις. Τις μορφές του κεφαλαιοκράτη και του γαιοκτήμονα δεν τις ζωγραφίζω καθόλου με ρόδινα χρώματα. Εδώ όμως πρόκειται για τα πρόσωπα μόνο εφόσον αποτελούν την προσωποποίηση οικονομικών κατηγοριών και είναι φορείς καθορισμένων ταξικών σχέσεων και συμφερόντων. Η δική μου άποψη που αντιλαμβάνεται την εξέλιξη των οικονομικών κοινωνικών σχηματισμών σαν φυσικό ιστορικό προτσές, μπορεί, λιγότερο ρο από κάθε άλλη, να θεωρεί το ξεχωριστό άτομο υπεύθυνο για συν θήκες, κοινωνικό προϊόν των οποίων παραμένει το ίδιο, όσο κι αν ανυψώνεται υποκειμενικά πάνω απ' αυτές Στην περιοχή της πολιτικής οικονομίας και ελεύθερη επιστημονική έρευνα δεν αντιμετωπίζει μονάχα τον ίδιο εχθρό που αντιμετωπίζει και σ' όλες τις άλλες περιοχές. Η ιδιόμορφη φύση της ύλης που πραγματεύεται προκαλεί ενάντια της στο πεδίο της μάχης τα πιο βίαια, μικροπρεπή και μισητά πάθη της ανθρώπινης ψυχής, τις μαινάδες του ατομικού συμφέροντος. Η Ύψηλή αγγλικανική εκκλησία λχ. περισσότερο συγχωρεί μιάν επίθεση ενάντια στα 38 από τα 39 της άρθρα πίστης, παρά μιάν επίθεση ενάντια στο 1/30 των χρηματικών της είσοδημάτων. Σήμερα κι αυτός ο αθεϊσμός είναι culpa levis [ελαφρό αμάρτημα] σε σύγκριση με την κριτική των πατροπαράδοτων σχέσεων ιδιοκτησίας. Εδώ όμως είναι καταφανής πρόοδος. Παραπέμπω τον αναγνώστη στη Γαλανή Βίβλο που δημοσιεύτηκε τις τελευταίες εβδομάδες: «Correspondence with Her Majesty's Missions Abroad, regarding Industrial Questions and Trades» Οι αντιπρόσωποι του αγγλικού στέμματος στο εξωτερικό λένε εδώ σταράτα ότι, όπως στην Αγγλία, έτσι και στη Γερμανία, τη Γαλλία, κοντολογής σ' όλα τα πολιτισμένα κράτη της ευρωπαϊκής ηπείρου, είναι αισθητή και αναπόφευκτη μιά αλλαγή των σχέσεων που υπάρχουν ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία. Ταυτόχρονα, στην απέναντι ακτή του Ατλαντικού Ωκεανού, ο αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πο λιτειών της Αμερικής, κύριος Ουέιντ, δήλωσε σε δημόσιες συγκεντρώσεις ότι, ύστερα από την κατάργηση της δουλείας μπαίνει στην ημερήσια διάταξη ή αλλαγή των σχέσεων του κεφαλαίου και της γαιοχτησίας! Αυτά είναι σημάδια των καιρών που δεν μπορούν να κρυφτούν με πορφυρούς μανδύες ή με μαύρα ράσα. Αυτό δε σημαίνει ότι αύριο θα γίνουν θαύματα. Δείχνουν όμως ότι ακόμα και στις κυρίαρχες τάξεις αρχίζει να γεννιέται αμυδρά η διαίσθηση, ότι η σημερινή κοινωνία δεν είναι στέρεο κρύσταλλο, μά ένας οργανισμός πού είναι ικανός για αλλαγές και βρίσκεται διαρκώς σε προτσές αλλαγής.

Ο δεύτερος τόμος αυτού του συγγράμματος θα πραγματεύεται το προτσές της κυκλοφορίας του κεφαλαίου (βιβλίο II) και τις μορφές του συνολικού προτσές (βιβλίο III) και ο τελευταίος, ο τρίτος τόμος (βιβλίο IV) την ιστορία της θεωρίας.

Κάθε κρίση επιστημονικής κριτικής μου είναι ευπρόσδεκτη. Απέναντι στίς προλήψεις τής λεγόμενης κοινής γνώμης, που δεν της έκανα ποτέ παραχωρήσεις, ισχύει για μένα τρα όπως και πρώτα το ρητό του μεγάλου φλωρεντιανού:Segui il tuo corso, e lascia dir le genti! (Τράβα τον δρόμο σου κι άσε τον κόσμο να λέει) Από τηνΘεια Κωμωδία του Δάντη.

Λονδίνο, 25, του Ιούλη 1867.
Κάρλ Μαρξ

Επιλεγμένα αποσπάσματα

Στους παλιούς ασιατικούς, στους αρχαίους κτλ. τρόπους παραγωγής, η μετατροπή του προϊόντος σε εμπόρευμα, κι επομένως, η ύπαρξη των ανθρώπων σαν εμπορευματοπαραγωγών, παίζει δευτερεύοντα ρόλο, που όμως γίνεται τόσο πιο σημαντικός, όσο η κοινότητα μπαίνει στο στάδιο της παρακμής της. Καθαυτό εμπορικοί λαοί υπάρχουν μονάχα στα ενδιάμεσα του αρχαίου κόσμου, όπως οι θεοί του Επίκουρου ή όπως οι Εβραίοι στους πόρους της πολωνικής κοινωνίας… (Μαρξ, Το Κεφάλαιο σελ. 92).

[…]

… Ποτέ δεν βρίσκουμε στους αρχαίους μια έρευνα για το ποια μορφή γαιοκτησίας κτλ. είναι η πιο παραγωγική, δημιουργεί τον περισσότερο πλούτο. Ο πλούτος δεν εμφανίζεται σαν σκοπός της παραγωγής, παρόλο που ο Κάτων μπορεί θαυμάσια να ερευνά ποιος τρόπος αγροκαλλιέργειας είναι ο πιο προσοδοφόρος ή και ο Βρούτος να δανείζει το χρήμα του με τα πλεονεκτικότερα επιτόκια. Η έρευνα είναι πάντα ποιο είδος ιδιοκτησίας δημιουργεί τους καλύτερους πολίτες… (σελ 367).

[…]

Στη μορφή του τοκοφόρου κεφαλαίου η ιδιότητα αυτή να αποφέρει υπεραξία εμφανίζεται άμεσα, χωρίς τη μεσολάβηση του προτσές παραγωγής και του προτσές κυκλοφορίας. Το κεφάλαιο εμφανίζεται σαν μυστηριώδης και αυτοδημιουργός πηγή του τόκου, της δικής του αύξησης. Το πράγμα (χρήμα, εμπόρευμα, αξία) σαν απλό πράγμα είναι τώρα κεφάλαιο και το κεφάλαιο εμφανίζεται σαν απλό πράγμα. Το αποτέλεσμα του συνολικού προτσές αναπαραγωγής εμφανίζεται σαν μια ιδιότητα πού ανήκει σαν τέτοια σε ένα πράγμα [...]. Γι’ αυτό, στο τοκοφόρο κεφάλαιο ξεχωρίζει καθαρά αυτό το αυτόματο φετίχ, η αυτοαξιοποιούμενη αξία, το χρήμα που γεννάει χρήμα, και με τη μορφή αυτή δεν έχει πια ούτε ένα σημάδι που να δείχνει την καταγωγή του. Η κοινωνική σχέση ολοκληρώθηκε σαν σχέση ενός πράγματος, του χρήματος, προς τον ίδιο τον εαυτό του (σελ 494)

[…]

«… Το βασίλειο της ελευθερίας αρχίζει στην πραγματικότητα εκεί που παύει η εργασία να υπαγορεύεται από ανάγκη και από εξωτερική σκοπιμότητα. Βρίσκεται, επομένως, από αυτή τη φύση του πράγματος πέρα από τη σφαίρα της καθεαυτό υλικής παραγωγής. Όπως ο πρωτόγονος άνθρωπος οφείλει να παλεύει με τη φύση για να ικανοποιεί τις ανάγκες του, για να συντηρεί και να αναπαράγει τη ζωή του, το ίδιο οφείλει να κάνει και ο πολιτισμένος άνθρωπος και οφείλει να το κάνει αυτό σε όλες τις κοινωνικές μορφές και στις συνθήκες οποιουδήποτε τρόπου παραγωγής. Με την ανάπτυξή του διευρύνεται το βασίλειο αυτό της φυσικής αναγκαιότητας, γιατί μεγαλώνουν οι ανάγκες του.Ταυτόχρονα, όμως, διευρύνονται οι παραγωγικές δυνάμεις που ικανοποιούν τις ανάγκες αυτές. Η ελευθερία στον τομέα αυτό μπορεί να συνίσταται μόνο στο ότι ο κοινωνικός άνθρωπος, οι συνεταιρισμένοι παραγωγοί θα ρυθμίζουν ορθολογικά αυτή τους την ανταλλαγή της ύλης με τη φύση, θα την υποτάσσουν στον κοινό έλεγχο από μέρους τους, αντί να κυριαρχούνται από αυτήν σαν από μια τυφλή δύναμη, όταν θα την πραγματοποιούν με τη μικρότερη δυνατή δαπάνη δυνάμεων και κάτω από όρους αντάξιους και ταιριαστούς προς την ανθρώπινη φύση τους. Ωστόσο, αυτό παραμένει πάντα ένα βασίλειο της ανάγκης. Πέρα από αυτό αρχίζει η ανάπτυξη των δυνάμεων του ανθρώπου, σαν αυτός καθεαυτός σκοπός, το πραγματικό βασίλειο της ελευθερίας, που μπορεί όμως να ακμάσει μόνο πάνω στη βάση εκείνου του βασιλείου της ανάγκης. Ο βασικός όρος είναι η συντόμευση της εργάσιμης ημέρας» (Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο (τόμος τρίτος), εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1978, σ. 1007 – 1008).

[…]

Όσο καιρό ο κοινωνικός χαρακτήρας της εργασίας θα εμφανίζεται ως η χρηματική ύπαρξη του εμπορεύματος, και, επομένως, ως ένα πράγμα έξω από την πραγματική παραγωγή, είναι αναπόφευκτες οι χρηματικές κρίσεις, είτε ανεξάρτητα από τις πραγματικές κρίσεις είτε σαν όξυνση πραγματικών κρίσεων.

Η άνοδος της καπιταλιστικής παραγωγής αναπτύσσει μια εργατική τάξη που, με την εκπαίδευση, την παράδοση και τη συνήθεια, βλέπει τις απαιτήσεις αυτού του τρόπου παραγωγής σαν αυταπόδεικτους φυσικούς νόμους. Η οργάνωση της καπιταλιστικής διαδικασίας παραγωγής, άπαξ και αναπτυχθεί πλήρως, συντρίβει κάθε αντίσταση.

[…]

Η ίδια η έκταση των λεγόμενων απαραίτητων αναγκών, όπως και ο τρόπος της ικανοποίησής τους, είναι ιστορικό προϊόν και γι’ αυτό εξαρτιέται κατά ένα μεγάλο μέρος από τη βαθμίδα του πολιτισμού μιας χώρας, και ανάμεσα στ’ άλλα ουσιαστικά από το μέσα σε ποιες συνθήκες κι επομένως με τι συνήθειες και απαιτήσεις της ζωής σχηματίστηκε η τάξη των ελεύθερων εργατών. Έτσι, αντίθετα από τ’ άλλα εμπορεύματα, ο καθορισμός της αξίας της εργατικής δύναμης περιέχει ένα ιστορικό και ηθικό στοιχείο. Ωστόσο, για μια ορισμένη χώρα και μια ορισμένη περίοδο, είναι δοσμένο το μέσο σύνολο των αναγκαίων μέσων συντήρησης...

[…]

… Ενώ στον καπιταλισμό ο εργάτης αλλοτριώνεται και συντρίβεται, η κοινωνία των συνεταιρισμένων παραγωγών θα κάνει δυνατή μια ανώτερη μορφή κοινωνίας, μια κοινωνία στην οποία η πλήρης και ελεύθερη ανάπτυξη κάθε ατόμου [είναι] η καθοδηγητική αρχή.

[…]

… Η κεφαλαιοκρατική παραγωγή μαζί με τη διαρκώς αυξανόμενη υπεροχή του αστικού πληθυσμού, που τον συγκεντρώνει σε μεγάλα κέντρα, από τη μια μεριά συσσωρεύει την ιστορική κινητήρια δύναμη της κοινωνίας, ενώ από την άλλη διαταράσσει την ανταλλαγή της ύλης ανάμεσα στον άνθρωπο και στη γη […] η κεφαλαιοκρατική παραγωγή αναπτύσσει μόνο την τεχνική και το συνδυασμό του κοινωνικού προτσές παραγωγής, υποσκάπτοντας ταυτόχρονα τις πηγές απ’ όπου αναβρύζει κάθε πλούτος: τη γη και τον εργάτη.

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ