Καρλ Μαρξ

ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Καρλ Μαρξ - Φρίντριχ Ένγκελς

Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος

Εισαγωγή

Ένα φάντασμα πλανιέται στην Ευρώπη: το φάντασμα τουκομμουνισμού. Όλες οι δυνάμεις της γερασμένης Ευρώπηςενώθηκαν σε μια ιερή συμμαχία για να κυνηγήσουν αυτό τοφάντασμα: ο πάπας και ο τσάρος, ο Μέτερνιχ κι ο Γκιζό,γάλλοι ριζοσπάστες και γερμανοί αστυνομικοί.Ποιο κόμμα της αντιπολίτευσης δεν έχει κατηγορηθεί σανκομμουνιστικό από τους αντιπάλους του που κυβερνούν,ποιο κόμμα της αντιπολίτευσης δεν αντέκρουσε με τηνκατηγορία του κομμουνισμού τους πιο προοδευτικούςαντιπολιτευόμενους, καθώς και τους αντιδραστικούςαντιπάλους του;

Δυο πράγματα βγαίνουν απ' το γεγονός αυτό:Ο κομμουνισμός αναγνωρίζεται πια απ' όλες τις ευρωπαϊκέςδυνάμεις σαν μια δύναμη.Είναι καιρός πια οι κομμουνιστές να εκθέσουν ανοιχτάμπροστά σ' όλο τον κόσμο τις αντιλήψεις τους, τους σκοπούςτους, τις επιδιώξεις τους και ν' αντιπαραθέσουν στο παραμύθιτου κομμουνιστικού φαντάσματος ένα Μανιφέστο του ίδιουτου κόμματος.

Για το σκοπό αυτό συγκεντρώθηκαν στο Λονδίνοκομμουνιστές από τις πιο διαφορετικές εθνότητες καισυντάξανε το παρακάτω Μανιφέστο που δημοσιεύεται στηναγγλική, γαλλική, γερμανική, ιταλική, φλαμανδική και δανικήγλώσσα.

Το πρώτο κεφάλαιο :
Αστοί και προλετάριοι
Η ιστορία όλων των ως τώρα κοινωνιών είναι η ιστορίαταξικών αγώνων.
Ελεύθερος και δούλος, πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος καιδουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με μια λέξη,καταπιεστής και καταπιεζόμενος, βρίσκονταν σε ακατάπαυστηαντίθεση μεταξύ τους, έκαναν αδιάκοπο αγώνα, πότεκαλυμμένο, πότε ανοιχτό, έναν αγώνα που τελείωνε κάθεφορά με έναν επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης τηςκοινωνίας ή με την από κοινού καταστροφή των τάξεων πουαγωνίζονταν.

Στις προηγούμενες εποχές της ιστορίας βρίσκουμε σχεδόνπαντού μια πλήρη διαίρεση της κοινωνίας σε διάφορεςκλειστές τάζεις, μια πολύτροπη διαβάθμιση των κοινωνικώνθέσεων. Στην αρχαία Ρώμη βρίσκουμε πατρίκιους, ιππείς,πληβείους, δούλους. Στο μεσαίωνα φεουδάρχες, υποτελείς,μαστόρους, καλφάδες, δουλοπάροικους κι επιπλέον σεκαθεμιά απ' αυτές τις τάξεις βρίσκουμε ξανά ιδιαίτερεςδιαβαθμίσεις.

Η σύγχρονη αστική κοινωνία που πρόβαλε από τηνκαταστροφή της φεουδαρχικής κοινωνίας δεν κατάργησε τιςταξικές αντιθέσεις, έβαλε μονάχα στη θέση των παλιών νέεςτάξεις, νέους όρους καταπίεσης, νέες μορφές πάλης.Ωστόσο, η εποχή μας, η εποχή της αστικής τάξης,χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι απλοποίησε τις ταξικέςαντιθέσεις. Ολόκληρη η κοινωνία όλο και περισσότεροχωρίζεται σε δύο μεγάλα αντίπαλα στρατόπεδα, σε δύομεγάλες τάξεις, που βρίσκονται άμεσα αντιμέτωπες η μια μετην άλλη: στην αστική τάξη και το προλεταριάτο.Απ' τους δουλοπάροικους του μεσαίωνα προήλθαν οιελεύθεροι πολίτες των πρώτων πόλεων. Απ' αυτόν τοναστικό πληθυσμό αναπτύχθηκαν τα πρώτα στοιχεία τηςαστικής τάξης.

Η ανακάλυψη της Αμερικής, ο περίπλους της Αφρικήςδημιούργησαν για την αστική τάξη που γεννιόταν ένακαινούργιο πεδίο δράσης. Οι αγορές των Ανατολικών Ινδιώνκαι της Κίνας, ο αποικισμός της Αμερικής, οι ανταλλαγές μετις αποικίες, ο πολλαπλασιασμός των μέσων ανταλλαγής καιτων εμπορευμάτων γενικά έδωσαν μια άγνωστη ως τα τότεώθηση στο εμπόριο, τη ναυσιπλοΐα, τη βιομηχανία καιπροκάλεσαν έτσι μια γρήγορη ανάπτυξη τού επαναστατικούστοιχείου της φεουδαρχικής κοινωνίας που κατέρρεε.Ο ίσαμε τότε φεουδαρχικός ή συντεχνιακός τρόποςοργάνωσης της βιομηχανίας δεν έφτανε πια για να καλύψειτις ανάγκες που με τις νέες αγορές μεγάλωναν. Ημανιφακτούρα πήρε τη θέση του. Οι συντεχνιακοί μάστοροιπαραμερίστηκαν από τη βιομηχανική μεσαία τάξη.

Οκαταμερισμός της δουλειάς ανάμεσα στις διάφορεςσυντεχνίες εξαφανίστηκε μπροστά στον καταμερισμό τηςδουλειάς μέσα στο ίδιο το ξεχωριστό εργαστήρι.Όμως οι αγορές όλο και μεγάλωναν, η ζήτηση όλο καιαύξαινε. Και η μανιφακτούρα δεν επαρκούσε πια. Τότε οατμός και η μηχανή επαναστατικοποίησαν τη βιομηχανικήπαραγωγή. Στη θέση της μανιφακτούρας μπήκε η μεγάλησύγχρονη βιομηχανία. Στη θέση της βιομηχανικής μεσαίαςτάξης μπήκαν οι βιομήχανοι εκατομμυριούχοι, οι αρχηγοίολόκληρων βιομηχανικών στρατιών, οι σύγχρονοι αστοί.Η μεγάλη βιομηχανία δημιούργησε την παγκόσμια αγορά,που είχε προετοιμαστεί από την ανακάλυψη της Αμερικής. Hπαγκόσμια αγορά έδωσε μια τεράστια ανάπτυξη στο εμπόριο,στη ναυτιλία, στα μέσα συγκοινωνίας της ξηράς. Αυτή ηανάπτυξη με τη σειρά της επέδρασε στην επέκταση τηςβιομηχανίας. Και στο βαθμό που επεκτείνονταν η βιομηχανία,τo εμπόριο, η ναυτιλία, οι σιδηρόδρομοι, στον ίδιο βαθμόαναπτυσσόταν η αστική τάξη, αύξαινε τα κεφάλαιά της,απωθούσε στο περιθώριο όλες τις τάξεις που κληροδότησε ομεσαίωνας.

Βλέπουμε, λοιπόν, πως η ίδια η σύγχρονη αστική τάξη είναιπροϊόν μιας πολύχρονης εξέλιξης, μιας σειράς από ανατροπέςστον τρόπο παραγωγής και επικοινωνίας.Καθεμιά απ' αυτές τις βαθμίδες εξέλιξης της αστικής τάξηςσυνοδευόταν από μια αντίστοιχη πολιτική πρόοδο.

Hαστική τάξη, τάξη καταπιεζόμενη κάτω από την κυριαρχίατων φεουδαρχών αρχόντων, ένοπλη αυτοδιοικούμενη εταιρίαμέσα στην κοινότητα, εδώ ανεξάρτητη δημοκρατία τηςπόλης εκεί τρίτη τάξη που είναι φόρου υποτελής στημοναρχία, ύστερα, στην περίοδο της μανιφακτούρας,αντίβαρο ενάντια στους ευγενείς στην περιορισμένη απ' τουςφεουδάρχες μοναρχία ή στην απόλυτη μοναρχία και κύριοστήριγμα των μεγάλων μοναρχιών γενικά, αυτή η αστικήτάξη, από τότε που δημιουργήθηκε η μεγάλη βιομηχανία καιη παγκόσμια αγορά, κατέκτησε τελικά την αποκλειστικήπολιτική εξουσία στο σύγχρονο αντιπροσωπευτικό κράτος. Ησύγχρονη κρατική εξουσία είναι μονάχα μια επιτροπή πουδιαχειρίζεται τις κοινές υποθέσεις της αστικής τάξης στοσύνολο της.

Η αστική τάξη έπαιξε στην ιστορία ένα ρόλο εξαιρετικάεπαναστατικό.
Παντού όπου η αστική τάξη ήρθε στην εξουσία, κατέστρεψεόλες τις φεουδαρχικές, πατριαρχικές και ειδυλλιακές σχέσεις.Έσπασε χωρίς οίκτο τους πολυποίκιλους φεουδαρχικούςδεσμούς που συνδέανε τον άνθρωπο με τους φυσικούςανώτερούς του και δεν άφησε κανέναν άλλο δεσμό ανάμεσασε άνθρωπο και σε άνθρωπο, εκτός από το γυμνό συμφέρον,από την αναίσθητη "πληρωμή τοις μετρητοίς". Έπνιξε σταπαγωμένα νερά του εγωιστικού υπολογισμού τα ιερά ρίγητου ευλαβικού ρεμβασμού, του ιπποτικού ενθουσιασμού, τηςμικροαστικής μελαγχολίας. Μετέτρεψε την προσωπικήαξιοπρέπεια σε ανταλλακτική αξία και στη θέση τωναπειράριθμων γραφτών και των έντιμα αποκτημένωνελευθεριών έβαλε τη μοναδική ασυνείδητη ελευθερία τουεμπορίου. Με μια λέξη, στη θέση της καλυμμένης μεθρησκευτικές και πολιτικές αυταπάτες εκμετάλλευσης, έβαλετην ανοιχτή, ξεδιάντροπη, άμεση, σκληρή εκμετάλλευση.Η αστική τάξη αφαίρεσε το φωτοστέφανο απ' όλα τα ως τότεαξιοσέβαστα επαγγέλματα που τα αντίκριζαν με θρησκευτικήευλάβεια. Το γιατρό, τo νομικό, τov παπά, τον ποιητή, τονάνθρωπο της επιστήμης, τους μετέτρεψε σε μισθωτούςεργάτες της.

Η αστική τάξη ξέσχισε τον πέπλο του συναισθηματισμού πουσκέπαζε τις οικογενειακές σχέσεις και τις έκανε ξεκάθαρεςχρηματικές σχέσεις.
Η αστική τάξη έδειξέ πώς η κτηνώδης εκδήλωση δύναμηςστο μεσαίωνα, που τόσο τη θαυμάζει η αντίδραση, βρήκε τηνταιριαστή της συμπλήρωση στην πιο ράθυμη τεμπελιά.Πρώτα απέδειξε τι μπορεί να κατορθώσει η ανθρώπινηδραστηριότητα. Έκανε τελείως διαφορετικά θαύματα απ' τιςπυραμίδες της Αιγύπτου, τα ρωμαϊκά υδραγωγεία και τιςγοτθικές μητροπόλεις. Πραγματοποίησε τελείως διαφορετικέςεκστρατείες από τις μεταναστεύσεις των λαών και τιςσταυροφορίες.

Η αστική τάξη δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς ναεπαναστατικοποιεί αδιάκοπα τα εργαλεία παραγωγής, δηλαδήτις σχέσεις παραγωγής, δηλαδή όλες τις κοινωνικές σχέσεις.Αντίθετα, η αμετάβλητη διατήρηση του παλιού τρόπουπαραγωγής αποτελούσε τον πρώτο όρο ύπαρξης όλων τωνπροηγούμενων βιομηχανικών τάξεων. Η συνεχής ανατροπήτης παραγωγής, ο αδιάκοπος κλονισμός όλων τωνκοινωνικών καταστάσεων, η αιώνια αβεβαιότητα και κίνησηδιακρίνουν την αστική εποχή από όλες τις προηγούμενες.Διαλύονται όλες οι στέρεες, σκουριασμένες σχέσεις με τηνακολουθία τους από παλιές σεβάσμιες παραστάσεις καιαντιλήψεις κι όλες οι καινούργιες που διαμορφώνονταιπαλιώνουν πριν προλάβουν να αποστεωθούν. Καθετί τοκλειστό και στάσιμο εξατμίζεται, καθετί το ιερό βεβηλώνεταικαι στο τέλος οι άνθρωποι αναγκάζονται ν' αντικρίσουν μενηφάλιο μάτι τη θέση τους στη ζωή και τις αμοιβαίες σχέσειςτους.

Η ανάγκη να μεγαλώνει ολοένα την πώληση των προϊόντωντης κυνηγά την αστική τάξη πάνω σ' όλη τη γήινη σφαίρα.Είναι υποχρεωμένη να φωλιάζει παντού, να εγκαθίσταταιπαντού, να δημιουργεί παντού σχέσεις.Με την εκμετάλλευση της παγκόσμιας αγοράς, η αστική τάξηδιαμόρφωσε κοσμοπολίτικα την παραγωγή και τηνκατανάλωση όλων των χωρών. Προς μεγάλη λύπη τωναντιδραστικών, αφαίρεσε το εθνικό έδαφος κάτω από ταπόδια της βιομηχανίας. Εκμηδενίστηκαν κι εξακολουθούνακόμα καθημερινά να εκμηδενίζονται οι παμπάλαιες εθνικές βιομηχανίες. Εκτοπίζονται από νέες βιομηχανίες που ηεισαγωγή τους γίνεται ζωτικό ζήτημα για όλα τα πολιτισμέναέθνη, από βιομηχανίες που δεν επεξεργάζονται πια ντόπιεςπρώτες ύλες, αλλά πρώτες ύλες που βρίσκονται στις πιοαπομακρυσμένες ζώνες και που τα προϊόντα τους δενκαταναλώνονται μονάχα στην ίδια τη χώρα, αλλάταυτόχρονα σε όλα τα μέρη τον κόσμου. Στη θέση τωνπαλιών αναγκών, που ικανοποιούνταν από τα εθνικάπροϊόντα, μπαίνουν καινούργιες ανάγκες που για ναικανοποιηθούν απαιτούν προϊόντα των πιο απομακρυσμένωνχωρών και κλιμάτων. Στη θέση της παλιάς τοπικής καιεθνικής αυτάρκειας και αποκλειστικότητας, μπαίνει μιαολόπλευρη συναλλαγή, μια ολόπλευρη αλληλεξάρτηση τωνεθνών. Κι αυτό που γίνεται στην υλική παραγωγή γίνεται καιστην πνευματική παραγωγή. Τα πνευματικά προϊόντα τωνμεμονωμένων εθνών γίνονται κοινό χτήμα. Η εθνικήμονομέρεια και ο εθνικός περιορισμός γίνονται όλο και πιοαδύνατα και από τις πολλές εθνικές και τoπικές φιλολογίεςδιαμορφώνεται μια παγκόσμια φιλολογία.Με τη γρήγορη βελτίωση όλων των εργαλείων παραγωγής,με την απεριόριστη διευκόλυνση των επικοινωνιών, η αστικήτάξη τραβάει στον πολιτισμό όλα, ακόμα και τα πιο βάρβαραέθνη. Οι φτηνές τιμές των εμπορευμάτων της είναι το βαρύπυροβολικό που γκρεμίζει όλα τα σινικά τείχη, και πουαναγκάζει να συνθηκολογήσει ακόμα και το πιοσκληροτράχηλο μίσος των βαρβάρων ενάντια στους ξένους.Αναγκάζει όλα τα έθνη να δεχτούν τον αστικό τρόποπαραγωγής, αν δεν θέλουν να χαθούν. Τα αναγκάζει ναεισαγάγουν στη χώρα τους το λεγόμενο πολιτισμό, δηλαδήνα γίνουν αστοί. Με μια λέξη, δημιουργεί έναν κόσμο "κατ'εικόνα της".

Η αστική τάξη υπέταξε την ύπαιθρο στην κυριαρχία τηςπόλης. Δημιούργησε τεράστιες πόλεις, αύξησε σε μεγάλοβαθμό τον αριθμό τον αστικού πληθυσμού σε σύγκριση μετον αγροτικό και απέσπασε έτσι ένα μεγάλο μέρος τουπληθυσμού από την ηλιθιότητα της αγροτικής ζωής. Όπωςεξάρτησε την ύπαιθρο από την πόλη, έτσι εξάρτησε τιςβάρβαρες και τις μισοβάρβαρες χώρες από τις πολιτισμένες,τους αγροτικούς λαούς από τους αστικούς λαούς, τηνΑνατολή από τη Δύση.Η αστική τάξη όλο και περισσότερο καταργεί τονκατακερματισμό των μέσων παραγωγής, της ιδιοκτησίας καιτου πληθυσμού. Συσσώρευσε τον πληθυσμό,συγκεντροποίησε τα μέσα παραγωγής και συγκέντρωσε τηνιδιοκτησία σε λιγοστά χέρια. Η αναγκαία συνέπεια ήταν οπολιτικός συγκεντρωτισμός. Ανεξάρτητες επαρχίες μεδιαφορετικά συμφέροντα, νόμους, κυβερνήσεις και δασμούς,και που συνδέονταν μεταξύ τους σχεδόν μονάχα με σχέσειςσυμμαχίας, συσπειρώθηκαν σε ένα έθνος, μία κυβέρνηση,ένα νόμο, ένα εθνικό ταξικό συμφέρον, μια τελωνειακήζώνη.

Η αστική τάξη μέσα στη μόλις εκατόχρονη ταξική κυριαρχίατης δημιούργησε παραγωγικές δυνάμεις πιο μαζικές και πιοκολοσσιαίες από ο,τι όλες μαζί οι περασμένες γενιές. Υποταγήτων δυνάμεων της φύσης, μηχανές, εφαρμογή της χημείαςστη βιομηχανία και τη γεωργία, ατμοπλοΐα, σιδηρόδρομοι,ηλεκτρικοί τηλέγραφοι, εκχέρσωση ολόκληρων ηπείρων,διαρρύθμιση των ποταμών σε πλωτούς, ολόκληροιπληθυσμοί που ξεπετιούνται απ' τη γη-ποιός άλλοςπροηγούμενος αιώνας θα μπορούσε να υποπτευθεί πωςστους κόλπους της κοινωνής εργασίας λαγοκοιμόνταν τέτοιεςπαραγωγικές δυνάμεις;

Είδαμε, λοιπόν: τα μέσα παραγωγής και συγκοινωνίας πουπάνω στη βάση τους διαμορφώθηκε η αστική τάξη,δημιουργήθηκαν στη φεουδαρχική κοινωνία. Σε μια ορισμένηβαθμίδα ανάπτυξης αυτών των μέσων παραγωγής καισυγκοινωνίας, οι συνθήκες μέσα στις οποίες παρήγε καιαντάλλασσε η φεουδαρχική κοινωνία, η φεουδαρχικήοργάνωση της γεωργίας και της μανιφακτούρας, με μια λέξηοι φεουδαρχικές σχέσεις ιδιοκτησίας, δεν ανταποκρίνοντανπια στις αναπτυγμένες κιόλας παραγωγικές δυνάμεις.Εμπόδιζαν την παραγωγή αντί να την προωθούν.Μεταβλήθηκαν σε ισάριθμα δεσμά. Έπρεπε να σπάσουν,έσπασαν.

Στη θέση τους μπήκε ο ελεύθερος συναγωνισμός, με μιαανάλογη κοινωνική και πολιτική συγκρότηση, με τηνοικονομική και πολιτική κυριαρχία της αστικής τάξης.Μπρος στα μάτια μας συντελείται μια παρόμοια κίνηση. Οιαστικές σχέσεις παραγωγής και ανταλλαγής, οι αστικές σχέσεις ιδιοκτησίας, η σύγχρονη αστική κοινωνία, πουδημιούργησε τόσο ισχυρά μέσα παραγωγής και ανταλλαγής,μοιάζει με το μάγο εκείνο που δεν καταφέρνει πια νακυριαρχήσει πάνω στις καταχθόνιες δυνάμεις που ο ίδιοςκάλεσε. Εδώ και δεκάδες χρόνια, η ιστορία της βιομηχανίαςκαι του εμπορίου δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ιστορία τηςεξέγερσης των σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων ενάντιαστις σύγχρονες σχέσεις παραγωγής, ενάντια στις σχέσειςιδιοκτησίας, που αποτελούν τους όρους ύπαρξης της αστικήςτάξης και της κυριαρχίας της. Αρκεί ν' αναφέρουμε τιςεμπορικές κρίσεις που με την περιοδική τους επανάληψη όλοκαι πιο απειλητικά αμφισβητούν την υπόσταση ολόκληρηςτης αστικής κοινωνίας. Στις εμπορικές κρίσεις καταστρέφεταιτακτικά ένα μεγάλο μέρος όχι μονάχα των έτοιμωνπροϊόντων, αλλά ακόμα και των παραγωγικών δυνάμεων πουήδη είχαν δημιουργηθεί. Στις κρίσεις ξεσπά μια κοινωνικήεπιδημία που σε κάθε άλλη προηγούμενη εποχή θα φαινότανσαν παραλογισμός, η επιδημία της υπερπαραγωγής. Ηκοινωνία ξαφνικά βρίσκεται πάλι πίσω σε κατάστασηστιγμιαίας βαρβαρότητας. Θα 'λεγε κανείς ότι ένας λιμός,ένας γενικός καταστροφικός πόλεμος της έκοψε όλα τα μέσαύπαρξης. H βιομηχανία, το εμπόριο φαίνονταιεκμηδενισμένα. Και γιατί; Γιατί η κοινωνία έχει πάρα πολύπολιτισμό, πάρα πολλά μέσα ύπαρξης, πάρα πολλήβιομηχανία, πάρα πολύ εμπόριο. Οι παραγωγικές δυνάμειςπου διαθέτει δεν χρησιμεύουν πια για την προώθηση τουαστικού πολιτισμού και των αστικών σχέσεων ιδιοκτησίας.Αντίθετα, έγιναν πάρα πολύ μεγάλες γι' αυτές τις σχέσεις,εμποδίζονται από αυτές. Και κάθε φορά που οι παραγωγικέςδυνάμεις ξεπερνούν το εμπόδιο αυτό, φέρνουν σε αναταραχήολόκληρη την αστική κοινωνία, απειλούν την ύπαρξη τηςαστικής ιδιοκτησίας. Οι αστικές σχέσεις έγιναν πάρα πολύστενές για να περιλάβουν τα πλούτη που δημιουργήθηκαναπ' αυτές. Πώς ξεπερνά η αστική τάξη τις κρίσεις; από τη μιαμεριά καταστρέφοντας αναγκαστικά μάζες από παραγωγικέςδυνάμεις. Από την άλλη, κατακτώντας καινούργιες αγορέςκαι εκμεταλλευόμενη πιο βαθιά τις παλιές. Πώς, λοιπόν;Προετοιμάζοντας πιο ολόπλευρες και πιο τεράστιες κρίσειςκαι ελαττώνοντας τα μέσα για να προλαβαίνει τις κρίσεις.Τα όπλα που χρησιμοποίησε η αστική τάξη για ν' ανατρέψειτη φεουδαρχία στρέφονται τώρα ενάντια στην ίδια τηναστική τάξη.

Όμως η αστική τάξη δεν σφυρηλάτησε μονάχα τα όπλα πουτης φέρνουν το θάνατο. Δημιούργησε και τους ανθρώπουςπου θα χειριστούν αυτά τα όπλα, τους σύγχρονους εργάτες,τους προλετάριους.Στο βαθμό που αναπτύσσεται η αστική τάξη, δηλαδή τοκεφάλαιο, στον ίδιο βαθμό αναπτύσσεται και τοπρολεταριάτο, η τάξη των σύγχρονων εργατών που ζουνμονάχα τόσο, όσο βρίσκουν δουλειά, και που βρίσκουν τόσοδουλειά, όσο η δουλειά τους αυξάνει το κεφάλαιο. Αυτοί οιεργάτες που είναι αναγκασμένοι να πουλιούνται κομματάκικομματάκι, είναι ένα εμπόρευμα όπως κάθε άλλο εμπορικόείδος, και γι' αυτό είναι εκτεθειμένοι σ' όλες τις εναλλαγέςτον συναγωνισμού, σε όλες τις διακυμάνσεις της αγοράς.Με την επέκταση των μηχανών και με τον καταμερισμό τηςεργασίας, η δουλειά των προλετάριων έχασε κάθεανεξάρτητο χαρακτήρα, και μαζί κάθε θέλγητρο για τονεργάτη. Ο εργάτης γίνεται ένα απλό εξάρτημα της μηχανήςαπ' το οποίο ζητούν μονάχα τον πιο απλό, τον πιο μονότονοχειρισμό, αυτόν που μπορεί να μαθευτεί πιο εύκολα. Γι' αυτό,τα έξοδα που στοιχίζει ο εργάτης περιορίζονται σχεδόνμονάχα στα μέσα ύπαρξης που χρειάζεται για τη συντήρησήτου και για τη διαιώνιση του γένους του.Η τιμή όμως ενός εμπορεύματος, επομένως και τηςεργασίας, είναι ίση με το κόστος της παραγωγής. Στοβαθμό επομένως που αυξάνει η αποκρουστικότητα τηςδουλειάς, πέφτει και ο μισθός. Ακόμα περισσότερο, στοβαθμό που αυξάνουν οι μηχανικές εγκαταστάσεις και οκαταμερισμός της εργασίας, στον ίδιο βαθμό αυξάνει και ημάζα της εργασίας, είτε με την αύξηση των ωρώνεργασίας, είτε με την αύξηση της εργασίας που ζητούν απ'αυτόν σε ένα δοσμένο χρονικό διάστημα, είτε με τηνεπιτάχυνση της κίνησης των μηχανών κλπ.Η σύγχρονη βιομηχανία μετέτρεψε το μικρό εργαστήρι τουπατριαρχικού μάστορα στο μεγάλο εργοστάσιο τουβιομήχανου καπιταλιστή. Οι εργατικές μάζες, στριμωγμένες στα εργοστάσια, οργανώνονται στρατιωτικά. Τους βάζουνσαν απλούς στρατιώτες της βιομηχανίας κάτω από τηνεπίβλεψη μιας ολόκληρης ιεραρχίας από υπαξιωματικούς καιαξιωματικούς. Δεν είναι μονάχα σκλάβοι της αστικής τάξης,του αστικού κράτους, αλλά κάθε μέρα, κάθε ώρα,υποδουλώνονται από τις μηχανές, από τον αρχιεργάτη καιπριν απ' όλα από τον ίδιο τον αστό εργοστασιάρχη. Όσο πιοπολύ o δεσποτισμός αυτός διακηρύχνει ανοιχτά σαν σκοπότου το κέρδος, τόσο πιο μικροπρεπής, πιο μισητός, πιοεξοργιστικός γίνεται.

Όσο πιο λίγη μαστοριά και δύναμη απαιτεί η χειρωνακτικήεργασία, δηλαδή όσο πιο πολύ εξελίσσεται η σύγχρονηβιομηχανία, τόσο πιο πολύ η δουλειά των ανδρών εκτοπίζεταιαπό τη δουλειά των γυναικών και των παιδιών. Οι διακρίσειςηλικίας και φύλου δεν έχουν πια κοινωνική σημασία για τηνεργατική τάξη. Δεν υπάρχουν πια παρά εργαλεία δουλειάςπου η τιμή τους ποικίλλει ανάλογα με την ηλικία και το φύλο.Όταν συμπληρωθεί η εκμετάλλευση του εργάτη από τονεργοστασιάρχη ως το σημείο εκείνο που ο εργάτης να έχειεισπράξει το μισθό του σε χρήμα, τότε πέφτουν πάνω του ταάλλα τμήματα της αστικής τάξης: ο σπιτονοικοκύρης, ομπακάλης, ο ενεχυροδανειστής κλπ.

Οι πρώην μεσαίες τάξεις, οι μικροί βιομήχανοι, έμποροι καιεισοδηματίες, οι βιοτέχνες και αγρότες, όλες αυτές οι τάξειςκατρακυλούν στο προλεταριάτο, από τη μια γιατί το μικρότους κεφάλαιο δεν φτάνει για την επιχείρηση της μεγάληςβιομηχανίας και υποκύπτει στο συναγωνισμό με τουςμεγαλύτερους καπιταλιστές, κι από την άλλη, γιατί νέοιτρόποι παραγωγής υποβιβάζουν τη σημασία τηςεπαγγελματικής τους δεξιοτεχνίας. Έτσι το προλεταριάτοστρατολογείται από όλες τις τάξεις του πληθυσμού.Το προλεταριάτο περνάει από διάφορα στάδια ανάπτυξης. Ηπάλη του ενάντια στην αστική τάξη αρχίζει από τη μέρα πουαρχίζει να υπάρχει.

Στην αρχή παλεύουν οι μεμονωμένοι εργάτες, ύστερα οιεργάτες ενός εργοστασίου, μετά οι εργάτες ενός κλάδου σεκάποιο μέρος ενάντια στο μεμονωμένο αστό που τουςεκμεταλλεύεται άμεσα. Στρέφουν τις επιθέσεις τους όχι μονάχα ενάντια στις αστικές σχέσεις παραγωγής, τιςστρέφουν ενάντια στα ίδια τα εργαλεία παραγωγής.Καταστρέφουν τα ξένα ανταγωνιστικά εμπορεύματα, σπάνετις μηχανές, καίνε τα εργοστάσια και προσπαθούν νακατακτήσουν ξανά τη χαμένη θέση του μεσαιωνικού εργάτη.Σ' αυτό το στάδιο, οι εργάτες αποτελούν μια μάζαδιασκορπισμένη σ' όλη τη χώρα και κατακερματισμένη απότο συναγωνισμό. Η μαζική συσπείρωση των εργατών δενείναι ακόμα η συνέπεια της δικής τους συνένωσης, αλλά ησυνέπεια της συνένωσης της αστικής τάξης που, για ναπετύχει τους δικούς της πολιτικούς σκοπούς, είναιυποχρεωμένη να βάλει σε κίνηση ολόκληρο το προλεταριάτοκαι έχει για την ώρα τη δύναμη να το κάνει αυτό. Σ' αυτό τοστάδιο, επομένως, οι προλετάριοι δεν καταπολεμούν ακόματους δικούς τους εχθρούς, αλλά τους εχθρούς των εχθρώντους, τα υπολείμματα της απόλυτης μοναρχίας, τουςγαιοκτήμονες, τους μη βιομήχανους αστούς, τουςμικροαστούς. Έτσι, όλη η ιστορική κίνηση είναισυγκεντρωμένη στα χέρια της αστικής τάξης. Κάθε νίκη πουκερδίζεται μ' αυτόν τον τρόπο είναι νίκη της αστικής τάξης.Με την ανάπτυξη της βιομηχανίας, όμως, το προλεταριάτοδεν πληθαίνει μονάχα, αλλά και συσπειρώνεται σεμεγαλύτερες μάζες, η δύναμή του μεγαλώνει και τη δύναμήτου αυτή τη νιώθει περισσότερο. Τα συμφέροντα, οισυνθήκες ζωής του προλεταριάτου εξισώνονται όσο πάει καιπερισσότερο από το γεγονός ότι η μηχανή σβήνει όλο και πιοπολύ τις διακρίσεις στη δουλειά και πιέζει σχεδόν παντού τομεροκάματο σ' ένα εξίσου χαμηλό επίπεδο. Ο αυξανόμενοςσυναγωνισμός των αστών ανάμεσά τους και οι εμπορικέςκρίσεις που προκαλεί ο συναγωνισμός αυτός, κάνουν τομισθό των εργατών όλο και πιο ασταθή. Η αδιάκοπη, όσο καιπιο γρήγορη τελειοποίηση της μηχανής κάνει τη θέση τουςόλο και πιο επισφαλή. Οι συγκρούσεις ανάμεσα στομεμονωμένο εργάτη και στο μεμονωμένο αστό παίρνουν όλοκαι περισσότερο το χαρακτήρα συγκρούσεων ανάμεσα σε δύοτάξεις. Οι εργάτες αρχίζουν έτσι να συγκροτούνσυνασπισμούς[9] ενάντια στους αστούς. Συνασπίζονται για ναυπερασπίσουν το μισθό της εργασίας τους. Ιδρύουν ακόμακαι μόνιμες ενώσεις για να εξασφαλίσουν τα μέσα στην περίπτωση ενδεχόμενων ανταρσιών. Εδώ κι εκεί η πάληξεσπάει με τη μορφή εξεγέρσεων.Από καιρό σε καιρό οι εργάτες νικούν, αλλά η νίκη τους είναιπαροδική. Το πραγματικό αποτέλεσμα των αγώνων τους δενείναι η άμεση επιτυχία, αλλά η συνένωση των εργατών πουολοένα επεκτείνεται. Η ενότητα αυτή προωθείται από τααναπτυσσόμενα μέσα συγκοινωνίας που παράγονται από τημεγάλη βιομηχανία και που συνδέουν μεταξύ τους τουςεργάτες από διάφορα μέρη. Και φτάνει μονάχα να συνδεθούνμεταξύ τους για να συνενωθούν οι πολλοί τοπικοί αγώνες,που έχουν παντού τον ίδιο χαρακτήρα, σε μια εθνική πάλη,μια ταξική πάλη. Κάθε ταξικός αγώνας όμως είναι πολιτικόςαγώνας. Και την ένωση, που οι αστοί του μεσαίωνα με τουςκαρόδρομούς του χρειάστηκαν αιώνες για να τηνπραγματοποιήσουν, οι σύγχρονοι προλετάριοι τηνπραγματοποιούν με τους σιδηρόδρομους μέσα σε λίγαχρόνια.

Αυτή η οργάνωση των προλετάριων σε τάξη και επομένως σεπολιτικό κόμμα, διασπάται πάλι κάθε στιγμή από τοσυναγωνισμό που υπάρχει ανάμεσα στους ίδιους τουςεργάτες. Ξαναγεννιέται, όμως, πάντα, όλο και πιο δυνατή,πιο στέρεη, πιο ισχυρή. Επωφελείται από τις διασπάσεις μέσαστην ίδια την αστική τάξη και επιβάλλει έτσι την αναγνώρισημε νομοθετική μορφή ορισμένων συμφερόντων τωνεργατών. Έτσι επέβαλε το νόμο για το δεκάωρο στην Αγγλία.Γενικά, οι συγκρούσεις μέσα στην παλιά κοινωνία ευνοούν μεπολλούς τρόπους την πορεία ανάπτυξης του προλεταριάτου.Η αστική τάξη βρίσκεται σε κατάσταση αδιάκοπου αγώνα:πρώτα, ενάντια στην αριστοκρατία. Αργότερα, ενάντια στατμήματα εκείνα της ίδιας της αστικής τάξης που τασυμφέροντά τους έρχονται σε αντίθεση με την πρόοδο τηςβιομηχανίας. Και πάντα, ενάντια στην αστική τάξη όλων τωνάλλων χωρών. Σε όλους αυτούς τους αγώνες, είναιυποχρεωμένη να κάνει έκκληση στο προλεταριάτο, να ζητάειτη βοήθειά του και να το τραβάει έτσι στην πολιτική κίνηση.Έτσι, η ίδια η αστική τάξη προμηθεύει στους προλετάριους ταδικά της στοιχεία μόρφωσης, δηλαδή τα όπλα ενάντιαστον ίδιο τον εαυτό της.

Ακόμα, όπως είδαμε, με την πρόοδο της βιομηχανίαςολόκληρα συστατικά μέρη της κυρίαρχης τάξης κατρακυλούνστο προλεταριάτο ή, τουλάχιστον, βλέπουν να απειλούνται οιόροι της ζωής τους. Κι αυτά φέρνουν στο προλεταριάτοπολλά στοιχεία μόρφωσης[11].Τέλος, σε περιόδους που ο ταξικός αγώνας πλησιάζει στηλύση του, η πορεία διάλυσης μέσα στην κυρίαρχη τάξη, μέσασ' όλη την παλιά κοινωνία, παίρνει ένα χαρακτήρα τόσοσφοδρό, τόσο χτυπητό, που ένα μικρό τμήμα της κυρίαρχηςτάξης αποσπάται απ' αυτήν και προσχωρεί στηνεπαναστατική τάξη, την τάξη που κρατά στα χέρια της τομέλλον. Όπως παλιά, επομένως, ένα μέρος των ευγενώνπέρασε στην αστική τάξη, έτσι και τώρα ένα τμήμα τηςαστικής τάξης περνάει στο προλεταριάτο, και ειδικά ένατμήμα από τους αστούς ιδεολόγους που κατάφεραν ναανυψωθούν ως τη θεωρητική κατανόηση όλης της ιστορικήςκίνησης.

Απ' όλες τις τάξεις που σήμερα βρίσκονται αντιμέτωπες μετην αστική τάξη, μόνο το προλεταριάτο είναι τάξη αληθινάεπαναστατική. Οι υπόλοιπες τάξεις χάνονται κι εξαφανίζονταιαπό τη μεγάλη βιομηχανία, ενώ το προλεταριάτο είναι το πιοχαρακτηριστικό προϊόν της.
Οι μεσαίες τάξεις, ο μικρός βιομήχανος, ο μικρέμπορας, oβιοτέχνης, ο αγρότης, όλοι αυτοί πολεμούν την αστική τάξηγια να διατηρήσουν την ύπαρξή τους σαν μεσαίες τάξεις καινα σωθούν απ' τον αφανισμό. Δεν είναι λοιπόνεπαναστατικές αλλά συντηρητικές. Κάτι παραπάνω, είναιαντιδραστικές, γιατί ζητούν να στρέψουν προς τα πίσω τοντροχό της ιστορίας. Αν είναι επαναστατικές, είναι σχετικά μετο επικείμενο πέρασμά τους στο προλεταριάτο, και τότε δενυπερασπίζουν τα σημερινά, αλλά τα μελλοντικά τουςσυμφέροντα, εγκαταλείπουν τη δική τους άποψη για να πάνεμε την άποψη του προλεταριάτου.

Το λούμπεν προλεταριάτο, αυτό το παθητικό προϊόνσαπίλας των πιο χαμηλών στρωμάτων της παλιάς κοινωνίας,παρασέρνεται εδώ κι εκεί στο κίνημα από την προλεταριακήεπανάσταση, όμως απ' τις συνθήκες της ζωής του είναι πάνταπρόθυμο να πουληθεί για αντιδραστικές ενέργειες.Οι όροι ύπαρξης της παλιάς κοινωνίας έχουν πια εκμηδενιστείμέσα στις συνθήκες ύπαρξης του προλεταριάτου. Oπρολετάριος δεν έχει ιδιοκτησία. Οι σχέσεις του με τηγυναίκα του και με τα παιδιά δεν έχουν πια τίποτα το κοινόμε τις σχέσεις της αστικής οικογένειας. Η σύγχρονηβιομηχανική εργασία, η σύγχρονη υποδούλωση στοκεφάλαιο, που είναι ίδια στην Αγγλία και τη Γαλλία, στηνΑμερική και τη Γερμανία, αφαίρεσε από τον προλετάριο κάθεεθνικό χαρακτήρα. Οι νόμοι, η ηθική, η θρησκεία είναι γι'αυτόν τόσες αστικές προλήψεις, όσα αστικά συμφέροντακρύβονται πίσω τους.

Όλες οι προηγούμενες τάξεις που έπαιρναν την εξουσίαπροσπαθούσαν να εξασφαλίσουν τη θέση που κατέκτησαν,υποτάσσοντας όλη την κοινωνία στους όρους του δικού τουςτρόπου ιδιοποίησης. Οι προλετάριοι μπορούν νακατακτήσουν τις κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις μονάχακαταργώντας τον ως σήμερα δικό τους τρόπο ιδιοποίησης καιεπομένως όλο τον ως τώρα τρόπο ιδιοποίησης. Οιπρολετάριοι δεν έχουν τίποτα δικό τους να εξασφαλίσουν,έχουν όμως να καταστρέψουν κάθε ως τώρα ατομικήασφάλεια και ατομική εξασφάλιση.

Όλα τα προηγούμενα κινήματα ήταν κινήματα τηςμειοψηφίας ή προς όφελος μιας μειοψηφίας. Τοπρολεταριακό κίνημα είναι το αυτοτελές κίνημα τηςτεράστιας πλειοψηφίας προς όφελος της τεράστιαςπλειοψηφίας. Το προλεταριάτο, το κατώτερο στρώμα τηςσημερινής κοινωνίας, δεν μπορεί να σηκωθεί, δεν μπορεί ν'ανυψωθεί χωρίς να τιναχτεί στον αέρα όλο το εποικοδόμηματων στρωμάτων που αποτελούν την επίσημη κοινωνία.Η πάλη του προλεταριάτου ενάντια στην αστική τάξη, αν όχιστο περιεχόμενο, στη μορφή είναι κατ' αρχήν εθνική.Φυσικά, το προλεταριάτο κάθε χώρας πρέπει να ξεμπερδέψειπριν απ' όλα με τη δική του αστική τάξη.

Χαράζοντας τις γενικές φάσεις της εξέλιξης τονπρολεταριάτου, παρακολουθήσαμε το λίγο-πολύ καλυμμένοεμφύλιο πόλεμο μέσα στην υπάρχουσα κοινωνία, ως τοσημείο που o πόλεμος αυτός ξεσπάει σε ανοιχτή επανάστασηκαι το προλεταριάτο θεμελιώνει την κυριαρχία του με τηβίαιη ανατροπή της αστικής τάξης.
Όπως είδαμε, όλες οι προηγούμενες κοινωνίες στηρίζοντανστην αντίθεση ανάμεσα σε τάξεις που καταπιέζουν και σετάξεις που καταπιέζονται. Για να μπορεί όμως κανείς νακαταπιέζει μια τάξη, πρέπει να εξασφαλίσει στην τάξη αυτήτέτοιους όρους ύπαρξης, που να της δίνουν τη δυνατότητανα ζει τουλάχιστον τη ζωή του σκλάβου. Ο δουλοπάροικοςστην εποχή της φεουδαρχίας κατάφερε ν' ανέβει με τηδουλειά του και να γίνει μέλος της κοινότητας, όπως και oμικροαστός κατάφερε να γίνει αστός κάτω από το ζυγό τουφεουδαρχικού απολυταρχισμού. Αντίθετα, ο σύγχρονοςεργάτης, αντί ν' ανυψώνεται με την πρόοδο της βιομηχανίας,βυθίζεται όλο και πιο χαμηλά, πιο κάτω ακόμα κι από τιςσυνθήκες ζωής της ίδιας του της τάξης. Ο εργάτης πέφτειστην αθλιότητα και η μαζική αθλιότητα αυξάνει ακόμα πιογρήγορα από τον πληθυσμό και τον πλούτο. Έτσι γίνεταιφανερό ότι η αστική τάξη είναι ανίκανη να παραμείνει άλλοκυρίαρχη τάξη της κοινωνίας και να επιβάλει στην κοινωνίασαν ρυθμιστικό νόμο τους όρους ύπαρξης της τάξης της.Είναι ανίκανη να κυριαρχεί γιατί είναι ανίκανη να εξασφαλίσειστο σκλάβο της την ύπαρξη, ακόμα και μέσα στη σκλαβιάτου, γιατί είναι υποχρεωμένη να τον ρίξει ως την κατάστασηπου θα χρειάζεται να τον τρέφει αυτή αντί να τρέφεται η ίδιααπ΄' αυτόν.

Η κοινωνία δεν μπορεί πια να ζήσει κάτω απότην κυριαρχία της αστικής τάξης, δηλαδή η ύπαρξη τηςαστικής τάξης δεν συμβιβάζεται άλλο με την κοινωνία.Ο ουσιαστικός όρος για την ύπαρξη και την κυριαρχία τηςαστικής τάξης είναι η συσσώρευση του πλούτου στα χέριαιδιωτών, ο σχηματισμός και η αύξηση του κεφαλαίου. Hπροϋπόθεση του κεφαλαίου είναι η μισθωτή εργασία. Ημισθωτή εργασία στηρίζεται αποκλειστικά στο συναγωνισμόανάμεσα στους ίδιους τους εργάτες. Η πρόοδος τηςβιομηχανίας, που η αστική τάξη είναι ο άβουλος καιπαθητικός της φορέας, βάζει στη θέση της απομόνωσης τωνεργατών μέσα από το συναγωνισμό την επαναστατική τουςσυνένωση μέσα από την οργάνωση. Έτσι, με την ανάπτυξητης μεγάλης βιομηχανίας αφαιρείται κάτω από τα πόδια τηςαστικής τάξης το ίδιο το έδαφος που πάνω στη βάση τουπαράγει και ιδιοποιείται τα προϊόντα. Πριν απ' όλα, η αστικήτάξη παράγει τους ίδιους τους νεκροθάφτες της. Η πτώσητης και η νίκη του προλεταριάτου είναι το ίδιο αναπόφευκτα.