Γουίλιαμ Τζέιμς

Γουίλιαμ Τζέιμς ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ
Γουίλιαμ Τζέιμς Οι παραλλαγές της θρησκευτικής εμπειρίας Μία μελέτη της ανθρώπινης φύσης Οι πρώτες σελίδες και επιλεγμένα αποσπάσματα Πρώτη διάλεξη: Θρησκεία και νευρολογία Δεν είναι με λίγο φόβο που παίρνω θέση πίσω από την καθηγητική έδρα, αντιμέτωπος με αυτό το καλά πληροφορημένο κοινό. Για εμάς τους Αμερικανούς, η εμπειρία της λήψης οδηγιών από ζωντανές συζητήσεις, καθώς και από τα βιβλία των Ευρωπαίων μελετητών, είναι πολύ οικεία. Στο δικό μου Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, δεν περνάει χειμώνας χωρίς τη συγκομιδή, μεγαλύτερη η μικρότερη, με διαλέξεις από Σκωτσέζους, Άγγλους, Γάλλους ή Γερμανούς εκπροσώπους της επιστήμης ή της λογοτεχνίας των αντίστοιχων χωρών τους, αναγκασμένους να διασχίσουν τον ωκεανό για να μας απευθυνθούν. Φαίνεται φυσικό να ακούμε ενώ οι Ευρωπαίοι μιλούν. Το αντίθετο, εμείς να μιλάμε κι οι Ευρωπαίοι να ακούνε, δεν είναι τόσο συνηθισμένο, και αυτός που πρώτος το επιχειρεί, πρέπει ίσως να απολογηθεί για την αλαζονική του πράξη. Ιδιαίτερα όταν αυτό συμβαίνει σε ένα έδαφος, πιστέψτε με, ιερό για την αμερικανική φαντασία, όπως είναι το Εδιμβούργο. Η δόξα της φιλοσοφική καρέκλας αυτού του πανεπιστημίου έχει εντυπωθεί βαθιά στη φαντασία μου από την νεανική μου ηλικία. Τα δοκίμια του καθηγητή Fraser στη φιλοσοφία, που μόλις είχαν δημοσιευτεί τότε, ήταν το πρώτο φιλοσοφικό βιβλίο που έψαξα ποτέ και θυμάμαι καλά το δέος που ένιωθα όταν βρέθηκα στην αίθουσα διδασκαλίας του Sir William Hamilton. Εκείνες οι διαλέξεις του Χάμιλτον ήταν τα πρώτα φιλοσοφικά κείμενα τα οποία μελέτησα, και μετά από αυτό ήμουν βυθισμένος στο Dugald Stewart και τον Thomas Brown. Τα νεανικά συναισθήματα ευλάβειας ποτέ δεν ξεπεράστηκαν. Και το ομολογώ, ότι για να βρω το δικό μου ταπεινό εαυτό, σε αυτή την αίθουσα διδασκαλίας από όπου πέρασαν τόσοι επιφανείς συνάδελφοι μοιάζει περισσότερο με όνειρο παρά με πραγματικότητα. Αλλά από τότε που έλαβα την τιμή αυτού του ραντεβού, ένιωσα ότι θα έπρεπε να κάνω ό,τι καλύτερο. Η ακαδημαϊκή καριέρα έχει τις ηρωικές της υποχρεώσεις, οπότε στέκομαι εδώ χωρίς περαιτέρω απαξιωτικές λέξεις. Επιτρέψτε μου να πω μόνο αυτό, ότι τώρα που το ρεύμα, τόσο εδώ όσο και στο Αμπερντίν, έχει αρχίσει να κατευθύνεται από τα δυτικά προς τα ανατολικά, ελπίζω ότι αυτό θα συνεχιστεί. Καθώς περνούν τα χρόνια, ελπίζω ότι σε πολλούς συμπατριώτες μου μπορεί να ζητηθεί να δώσουν διαλέξεις στα πανεπιστήμια της Σκωτίας, ανταλλάσοντας επισκέψεις με τους Σκωτσέζους στις ΗΠΑ. Ελπίζω ότι οι άνθρωποί μας μπορεί να ενωθούν σε όλα αυτά τα υψηλά ζητήματα, και ότι η ιδιότυπη φιλοσοφική ιδιοσυγκρασία, όπως και η περίεργη πολιτική ιδιοσυγκρασία, που ταιριάζει με την αγγλική ομιλία μας, όλο και περισσότερο διαπερνούν και επηρεάζουν τον κόσμο. Όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να διαχειριστώ αυτήν τη διάλεξη, δεν είμαι ούτε θεολόγος, ούτε λόγιος που έμαθε στην ιστορία των θρησκειών, ούτε ένας ανθρωπολόγος. Η ψυχολογία είναι ο μόνος κλάδος μάθησης στην οποία έχω εμβαθύνει. Για τον ψυχολόγο οι θρησκευτικές τάσεις του ανθρώπου πρέπει να έχουν τουλάχιστον τόσο ενδιαφέρον όσο οτιδήποτε άλλο από τα γεγονότα που σχετίζονται με την ψυχική του κατάσταση. Ως εκ τούτου, ως ψυχολόγος, θα ήταν φυσικό να προχωρήσω σε μια περιγραφική έρευνα αυτών των θρησκευτικών τάσεων. Εάν η έρευνα είναι ψυχολογική, όχι θρησκευτικά ιδρύματα, αλλά μάλλον θρησκευτικά συναισθήματα και θρησκευτικές παρορμήσεις πρέπει να είναι το θέμα του, και πρέπει να περιοριστώ στα πιο ανεπτυγμένα υποκειμενικά φαινόμενα που καταγράφονται στη λογοτεχνία, παραγόμενα από πλήρως ενσυνείδητους ανθρώπους, σε έργα ευσεβή και αυτοβιογραφικά. Ενδιαφέρουσες είναι πάντα οι αφετηρίες και τα πρώτα στάδια ενός θέματος, αλλά όταν κάποιος αναζητά σοβαρά την πλήρη σημασία, πρέπει πάντα να κοιτάζει τις πιο ολοκληρωμένα εξελιγμένες και τέλειες μορφές. Από αυτό προκύπτει ότι τα έγγραφα που θα μας απασχολήσουν περισσότερο θα είναι εκείνα των ανθρώπων που είχαν πετύχει στη θρησκευτική τους ζωή και ήταν σε θέση να δώσουν με πιο κατανοητό τρόπο τις ιδέες και τα κίνητρά τους. Αυτοί οι άνθρωποι, φυσικά, είτε είναι συγκριτικά σύγχρονοι συγγραφείς, είτε παλαιότεροι που έχουν γίνει κλασσικοί πάνω στον θρησκευτικό τομέα. Όπως η αγάπη, όπως η οργή, όπως η ελπίδα, η φιλοδοξία, η ζήλια, όπως όλες οι άλλες ενστικτώδεις λαχτάρες και παρορµήσεις, έτσι και η θρησκεία, προσθέτει στη ζωή µια µαγεία που δεν παράγεται ορθολογικά ή κατά λογικό τρόπο από τίποτε άλλο. [...] Η θρησκευτική αίσθηση είναι απόλυτη προσθήκη στον ατομικό βίο. Παρέχει νέα σφαίρα ισχύος. Όταν η έξω μάχη χάνεται και ο κοσμικός ορίζοντας καταρρέει, η θρησκευτική συναίσθηση λυτρώνει, ζωοποιεί. Αν το θρησκεύειν πρέπει να σημαίνει κάτι οριστικό, πρέπει ως φαίνεται να εννοούμε ό,τι σημαίνει, κατά κύριο λόγο αυτήν την επιπρόσθετη διάσταση των έντονων αισθημάτων του ατόμου την χειμαρρώδη ψυχική διάθεση αποδοχής πραγμάτων, που η ηθική δύναται στην καλύτερη περίπτωση, απλώς να ενσκήψει συναινετικά. [...] “Έκαστη ενέργεια οδηγεί στην πραγμάτωση νέων αληθειών, σθεναρών αποδυναμώνοντας τις παλαιές. Πιστεύω ότι ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για έναν καλύτερο ορίζοντα. Εάν δεν το πράξει τούτος παραμένει ημιτελής. Αποδέχομαι την πιθανότητα ασθένειας των τέκνων μου, την έλλειψη ίασης και την δική μου αβελτηρία. Κατανοώ λοιπόν ότι οι ενέργειες, οι συλλογιστικές, τα προβλήματα είναι συμπλήρωμα όλων των φαινομένων του γίγνεσθαι. Μορφοποιούν ένα σχεδίασμα που το ασπάζομαι. Δεν πείθομαι ότι αδυνατούμε να ατενίσουμε πέραν του προφανούς πλουραλισμού προς μια αφηρημένη, λογική σύνδεση ενός φυσιοκράτη, που αδιαφορεί ή απορρίπτει όλα τα παραπάνω” [...] I) Ο άνθρωπος κατέχει ελλόγως το δικαίωμα της θρησκευτικής πίστεως εάν: i. Δεν συγκρούεται με έτερα καθιερωμένα πιστεύω της επιστήμης ή του κοινού νου, ii. Δεν παραβιάζει τους κανόνες της λογικής, iii. Απαιτείται το θρησκευτικό πιστεύω, προκειμένου να επιτευχθούν θεμελιώδεις σκοποθεσίες του ατομικού βίου. II) Οφείλει κάποιος να πιστεύει συγκεκριμένες θρησκευτικές υποθέσεις, όταν το πιστεύω είναι ευρετικό [heuristic] και βελτιωτικό [melioristic] Τα πιστεύω μάλιστα επιτρέπουν την ανακάλυψη της αλήθειας και ενίοτε συμβάλλουν στην δημιουργία συνθηκών αλήθειας. [...] III) Οι θρησκευτικές προϋποθέσεις, εξόχως σημαίνουσες, συνδέονται αρραγώς με ζωτικές πτυχές της ζωής και ως τέτοιες επιλέγονται" [...] Κατά βάθος είναι ταπεινωτικό για τον άνθρωπο να ανακαλύπτει την χρεοκοπία της οίησης να επιβληθεί στον κόσμο λογικώς. Σε αυτό τον κοσμικό ορίζοντα κάθε στιγμή ο άνθρωπος νιώθει την μείωση της δυνάμεώς του, την απογοήτευση, το ναρκισσιστικό τραύμα. Ώστε: “Επιθυμεί την ειρήνευση, την μακαριότητα, την ασφάλεια από τις χαοτικές ενδεχομενικότητες της εμπειρίας. Η νιρβάνα είναι προστασία από τον αέναο κύκλο των τριβών του κόσμου της αίσθησης Ινδουιστής και Βουδιστής φοβούνται την επιπλέον εμπειρία. Φοβούνται τον βίο και για ανθρώπους του είδους εμφανίζονται ο θρησκευτικός μονισμός (Religious monism) με λόγους παραμυθίας και η συνακόλουθη νοσηρή και αναποτελεσματική ακρότητα ανθρώπων που επιζητούν την απολυτοκρατία (extremely absolutism) ως σωτήριο σχήμα’’ Το απολυτοκρατικό σχεδίασμα θέλγει τον “νοητικά ευαίσθητο" στο φιλοσοφείν, ενώ το πλουραλιστικό σχήμα τον “νοητικά άκαμπτο”.

Οι παραλλαγές της θρησκευτικής εμπειρίας
Μία μελέτη της ανθρώπινης φύσης

Οι πρώτες σελίδες και επιλεγμένα αποσπάσματα

Πρώτη διάλεξη: Θρησκεία και νευρολογία

Δεν είναι με λίγο φόβο που παίρνω θέση πίσω από την καθηγητική έδρα, αντιμέτωπος με αυτό το καλά πληροφορημένο κοινό. Για εμάς τους Αμερικανούς, η εμπειρία της λήψης οδηγιών από ζωντανές συζητήσεις, καθώς και από τα βιβλία των Ευρωπαίων μελετητών, είναι πολύ οικεία. Στο δικό μου Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, δεν περνάει χειμώνας χωρίς τη συγκομιδή, μεγαλύτερη η μικρότερη, με διαλέξεις από Σκωτσέζους, Άγγλους, Γάλλους ή Γερμανούς εκπροσώπους της επιστήμης ή της λογοτεχνίας των αντίστοιχων χωρών τους, αναγκασμένους να διασχίσουν τον ωκεανό για να μας απευθυνθούν. Φαίνεται φυσικό να ακούμε ενώ οι Ευρωπαίοι μιλούν. Το αντίθετο, εμείς να μιλάμε κι οι Ευρωπαίοι να ακούνε, δεν είναι τόσο συνηθισμένο, και αυτός που πρώτος το επιχειρεί, πρέπει ίσως να απολογηθεί για την αλαζονική του πράξη. Ιδιαίτερα όταν αυτό συμβαίνει σε ένα έδαφος, πιστέψτε με, ιερό για την αμερικανική φαντασία, όπως είναι το Εδιμβούργο.

Η δόξα της φιλοσοφική καρέκλας αυτού του πανεπιστημίου έχει εντυπωθεί βαθιά στη φαντασία μου από την νεανική μου ηλικία. Τα δοκίμια του καθηγητή Fraser στη φιλοσοφία, που μόλις είχαν δημοσιευτεί τότε, ήταν το πρώτο φιλοσοφικό βιβλίο που έψαξα ποτέ και θυμάμαι καλά το δέος που ένιωθα όταν βρέθηκα στην αίθουσα διδασκαλίας του Sir William Hamilton. Εκείνες οι διαλέξεις του Χάμιλτον ήταν τα πρώτα φιλοσοφικά κείμενα τα οποία μελέτησα, και μετά από αυτό ήμουν βυθισμένος στο Dugald Stewart και τον Thomas Brown.

Τα νεανικά συναισθήματα ευλάβειας ποτέ δεν ξεπεράστηκαν. Και το ομολογώ, ότι για να βρω το δικό μου ταπεινό εαυτό, σε αυτή την αίθουσα διδασκαλίας από όπου πέρασαν τόσοι επιφανείς συνάδελφοι μοιάζει περισσότερο με όνειρο παρά με πραγματικότητα. Αλλά από τότε που έλαβα την τιμή αυτού του ραντεβού, ένιωσα ότι θα έπρεπε να κάνω ό,τι καλύτερο. Η ακαδημαϊκή καριέρα έχει τις ηρωικές της υποχρεώσεις, οπότε στέκομαι εδώ χωρίς περαιτέρω απαξιωτικές λέξεις. Επιτρέψτε μου να πω μόνο αυτό, ότι τώρα που το ρεύμα, τόσο εδώ όσο και στο Αμπερντίν, έχει αρχίσει να κατευθύνεται από τα δυτικά προς τα ανατολικά, ελπίζω ότι αυτό θα συνεχιστεί. Καθώς περνούν τα χρόνια, ελπίζω ότι σε πολλούς συμπατριώτες μου μπορεί να ζητηθεί να δώσουν διαλέξεις στα πανεπιστήμια της Σκωτίας, ανταλλάσοντας επισκέψεις με τους Σκωτσέζους στις ΗΠΑ.

Ελπίζω ότι οι άνθρωποί μας μπορεί να ενωθούν σε όλα αυτά τα υψηλά ζητήματα, και ότι η ιδιότυπη φιλοσοφική ιδιοσυγκρασία, όπως και η περίεργη πολιτική ιδιοσυγκρασία, που ταιριάζει με την αγγλική ομιλία μας, όλο και περισσότερο διαπερνούν και επηρεάζουν τον κόσμο.

Όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να διαχειριστώ αυτήν τη διάλεξη, δεν είμαι ούτε θεολόγος, ούτε λόγιος που έμαθε στην ιστορία των θρησκειών, ούτε ένας ανθρωπολόγος. Η ψυχολογία είναι ο μόνος κλάδος μάθησης στην οποία έχω εμβαθύνει. Για τον ψυχολόγο οι θρησκευτικές τάσεις του ανθρώπου πρέπει να έχουν τουλάχιστον τόσο ενδιαφέρον όσο οτιδήποτε άλλο από τα γεγονότα που σχετίζονται με την ψυχική του κατάσταση. Ως εκ τούτου, ως ψυχολόγος, θα ήταν φυσικό να προχωρήσω σε μια περιγραφική έρευνα αυτών των θρησκευτικών τάσεων. Εάν η έρευνα είναι ψυχολογική, όχι θρησκευτικά ιδρύματα, αλλά μάλλον θρησκευτικά συναισθήματα και θρησκευτικές παρορμήσεις πρέπει να είναι το θέμα του, και πρέπει να περιοριστώ στα πιο ανεπτυγμένα υποκειμενικά φαινόμενα που καταγράφονται στη λογοτεχνία, παραγόμενα από πλήρως ενσυνείδητους ανθρώπους, σε έργα ευσεβή και αυτοβιογραφικά.

Ενδιαφέρουσες είναι πάντα οι αφετηρίες και τα πρώτα στάδια ενός θέματος, αλλά όταν κάποιος αναζητά σοβαρά την πλήρη σημασία, πρέπει πάντα να κοιτάζει τις πιο ολοκληρωμένα εξελιγμένες και τέλειες μορφές. Από αυτό προκύπτει ότι τα έγγραφα που θα μας απασχολήσουν περισσότερο θα είναι εκείνα των ανθρώπων που είχαν πετύχει στη θρησκευτική τους ζωή και ήταν σε θέση να δώσουν με πιο κατανοητό τρόπο τις ιδέες και τα κίνητρά τους. Αυτοί οι άνθρωποι, φυσικά, είτε είναι συγκριτικά σύγχρονοι συγγραφείς, είτε παλαιότεροι που έχουν γίνει κλασσικοί πάνω στον θρησκευτικό τομέα.

Όπως η αγάπη, όπως η οργή, όπως η ελπίδα, η φιλοδοξία, η ζήλια, όπως όλες οι άλλες ενστικτώδεις λαχτάρες και παρορµήσεις, έτσι και η θρησκεία, προσθέτει στη ζωή µια µαγεία που δεν παράγεται ορθολογικά ή κατά λογικό τρόπο από τίποτε άλλο.

[...]
Η θρησκευτική αίσθηση είναι απόλυτη προσθήκη στον ατομικό βίο. Παρέχει νέα σφαίρα ισχύος. Όταν η έξω μάχη χάνεται και ο κοσμικός ορίζοντας καταρρέει, η θρησκευτική συναίσθηση λυτρώνει, ζωοποιεί. Αν το θρησκεύειν πρέπει να σημαίνει κάτι οριστικό, πρέπει ως φαίνεται να εννοούμε ό,τι σημαίνει, κατά κύριο λόγο αυτήν την επιπρόσθετη διάσταση των έντονων αισθημάτων του ατόμου την χειμαρρώδη ψυχική διάθεση αποδοχής πραγμάτων, που η ηθική δύναται στην καλύτερη περίπτωση, απλώς να ενσκήψει συναινετικά.

[...]
“Έκαστη ενέργεια οδηγεί στην πραγμάτωση νέων αληθειών, σθεναρών αποδυναμώνοντας τις παλαιές. Πιστεύω ότι ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για έναν καλύτερο ορίζοντα. Εάν δεν το πράξει τούτος παραμένει ημιτελής. Αποδέχομαι την πιθανότητα ασθένειας των τέκνων μου, την έλλειψη ίασης και την δική μου αβελτηρία. Κατανοώ λοιπόν ότι οι ενέργειες, οι συλλογιστικές, τα προβλήματα είναι συμπλήρωμα όλων των φαινομένων του γίγνεσθαι. Μορφοποιούν ένα σχεδίασμα που το ασπάζομαι. Δεν πείθομαι ότι αδυνατούμε να ατενίσουμε πέραν του προφανούς πλουραλισμού προς μια αφηρημένη, λογική σύνδεση ενός φυσιοκράτη, που αδιαφορεί ή απορρίπτει όλα τα παραπάνω”

[...]
I) Ο άνθρωπος κατέχει ελλόγως το δικαίωμα της θρησκευτικής πίστεως εάν:
i. Δεν συγκρούεται με έτερα καθιερωμένα πιστεύω της επιστήμης ή του κοινού νου,
ii. Δεν παραβιάζει τους κανόνες της λογικής,
iii. Απαιτείται το θρησκευτικό πιστεύω, προκειμένου να επιτευχθούν θεμελιώδεις σκοποθεσίες του ατομικού βίου.
II) Οφείλει κάποιος να πιστεύει συγκεκριμένες θρησκευτικές υποθέσεις, όταν το πιστεύω είναι ευρετικό [heuristic] και βελτιωτικό [melioristic] Τα πιστεύω μάλιστα επιτρέπουν την ανακάλυψη της αλήθειας και ενίοτε συμβάλλουν στην δημιουργία συνθηκών αλήθειας.

[...]
III) Οι θρησκευτικές προϋποθέσεις, εξόχως σημαίνουσες, συνδέονται αρραγώς με ζωτικές πτυχές της ζωής και ως τέτοιες επιλέγονται"

[...]
Κατά βάθος είναι ταπεινωτικό για τον άνθρωπο να ανακαλύπτει την χρεοκοπία της οίησης να επιβληθεί στον κόσμο λογικώς. Σε αυτό τον κοσμικό ορίζοντα κάθε στιγμή ο άνθρωπος νιώθει την μείωση της δυνάμεώς του, την απογοήτευση, το ναρκισσιστικό τραύμα. Ώστε: “Επιθυμεί την ειρήνευση, την μακαριότητα, την ασφάλεια από τις χαοτικές ενδεχομενικότητες της εμπειρίας. Η νιρβάνα είναι προστασία από τον αέναο κύκλο των τριβών του κόσμου της αίσθησης Ινδουιστής και Βουδιστής φοβούνται την επιπλέον εμπειρία. Φοβούνται τον βίο και για ανθρώπους του είδους εμφανίζονται ο θρησκευτικός μονισμός (Religious monism) με λόγους παραμυθίας και η συνακόλουθη νοσηρή και αναποτελεσματική ακρότητα ανθρώπων που επιζητούν την απολυτοκρατία (extremely absolutism) ως σωτήριο σχήμα’’ Το απολυτοκρατικό σχεδίασμα θέλγει τον “νοητικά ευαίσθητο" στο φιλοσοφείν, ενώ το πλουραλιστικό σχήμα τον “νοητικά άκαμπτο”.

Γουίλιαμ Τζέιμς

Οι παραλλαγές της θρησκευτικής εμπειρίας Μία μελέτη της ανθρώπινης φύσης

Οι παραλλαγές της θρησκευτικής εμπειρίας
Μία μελέτη της ανθρώπινης φύσης