-431
Πελοπονησιακός πόλεμος
Το 477 π.Χ η Αθήνα ίδρυσε την Συμμαχία της Δήλου, με σκοπός την προστασία των Ιωνικών πόλεων από τους Πέρσες, ωστόσο σταδιακά αναδείχτηκε σε ηγεμόνας της συμμαχίας με συνέπεια τον υποβιβασμό πολλών πόλεων σε καθεστώς υποτέλειας. Εκφάνσεις αυτού του δεσποτισμού ήταν η επιβολή στις συμμαχικές πόλεις την υποχρέωση να εκδικάζουν τις διαφορές τους στα αθηναϊκά δικαστήρια, η μεταφορά του συμμαχικού ταμείου από την Δήλο στην Αθήνα το -454, η επιβολή από το -448 της χρήσης των αττικών νομισμάτων από όλους τους συμμάχους τους οποίους επιπλέον υποχρέωναν να εξάγουν τα προϊόντα τους μόνο στην Αθήνα. Ξεκίνησαν αντιδράσεις από διάφορες συμμαχικές πόλεις με αποστασίες, όπως της Νάξου το -469 και της Θάσου το -465 υποβοηθούμενες από την Σπάρτη η οποία είχε ιδρύσει την Πελοποννησιακή συμμαχία και δεν έβλεπε με καλό μάτι την μετατροπή της Αθήνας σε υπερδύναμη. Επικρατούσε ένας ακήρυχτος πόλεμος μεταξύ των δύο μεγάλων πόλεων για την πρωτοκαθεδρία στην Ελλάδα, μέχρι που δόθηκε η αφορμή για να ξεσπάσει ο πραγματικός πόλεμος όταν οι Αθηναίοι αναμίχτηκαν στο πλευρό των δημοκρατικών Κερκυραίων ενάντια στου Κορίνθιους και η αντίστοιχη προσφορά βοήθειας των Κορινθίων στους Ποτιδιείς που είχα αποστατήσει από την Αθήνα το -432.
Η στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ της Δηλιακής Συμμαχίας (υπό την ηγεσία της Αθήνας) και της Πελοποννησιακής Συμμαχίας (υπό την ηγεσία της Σπάρτης) στην οποία πήραν μέρος σχεδόν όλες οι ελληνικές πόλεις και οι αποικίες τους ονομάστηκε Πελοποννησιακός Πόλεμος. Ο πόλεμος ξεκίνησε το -431 με την αιφνιδιαστική επίθεση των Θηβαίων ενάντια στους Πλαταιείς και την εισβολή του βασιλιά της Σπάρτης Αρχίδαμου στην Αττική. Οι Σπαρτιάτες προσπάθησαν να παρασύρουν τους Αθηναίους σε ανοιχτές μάχες στην ξηρά, οι Αθηναίοι κατάφεραν να τις αποφύγουν. Ο Περικλής οχυρώνει τους Αθηναίους μέσα στα απόρθητα μακρά τείχη εγκαταλείποντας την ύπαιθρο, δεν είχε ωστόσο υπολογίσει τα μικρόβια. Ο συνωστισμός χιλιάδων πολιτών μέσα στα περιορισμένα όρια των μακρών τειχών και η έλλειψη υποδομών υγιεινής δημιούργησαν τις ιδανικές συνθήκες για το ξέσπασμα το -430 μιας επιδημίας η οποία μέχρι το -427 είχε θερίσει το 1/3 του πληθυσμού μαζί και τον Περικλή. Οι διάδοχοι του Περικλή δεν σταθήκανε ούτε κατά διάνοια στο ύψος του.
Μετά από αλλεπάλληλες αιματηρές μάχες 15 χρόνων, οι Σπαρτιάτες υπερισχύουν έναντι των Αθηναίων και των συμμάχων τους και το θέατρο των επιχειρήσεων μεταφέρεται στο τελευταίο εναπομείναν μέρος όπου κυριαρχούσε η Αθήνα, το ανατολικό Αιγαίο. Το -412 υπήρξε καθοριστική η αποστασία από την Αθήνα πολλών πόλεων της Μ. Ασίας όπως η Μίλητος, η Τέως και η Φώκαια ενώ το -409 οι Σπαρτιάτες πείθουν τους Πέρσες να τους χρηματοδοτήσουν και με το περσικό χρυσάφι συγκεντρώνουν στόλο και χτυπάνε τους Αθηναίους στο ισχυρό τους σημείο, το ναυτικό. Το -404 διαλύουν τα πλοία των Αθηναίων στους Αιγός Ποταμούς σε μια ναυμαχία από την οποία ξέφυγαν μόνο 9 Αθηναϊκές τριήρεις. Ο στόλος της πελοποννησιακής συμμαχίας υπό τον Λύσανδρο αποκλείει τον Πειραιά την ίδια ώρα που ο Άγις από τη Δεκέλεια και ο Παυσανίας από τον Ισθμό είχαν αποκόψει κάθε πρόσβαση της Αθήνας. Υπό τον άμεσο κίνδυνο λιμού, οι Αθηναίοι παραδίνονται υποκύπτοντας στους όρους που επέβαλαν οι Σπαρτιάτες, μεταξύ άλλων να εγκαθιδρύσουν ολιγαρχικό πολίτευμα, να γκρεμίσουν τα μακρά τείχη και να καταστρέψουν το ναυτικό τους εκτός από 12 τριήρεις. Ο χρυσός αιώνας τελειώνει με ταπεινωτικό τρόπο για τους Αθηναίους, ωστόσο και οι δύο κυρίαρχες δυνάμεις του κλασικού ελληνικού κόσμου είχαν εξουθενωθεί από την τριακονταετή σύγκρουση. Τόσοι πολλοί νέοι άνδρες είχαν σφαχτεί, ώστε Αθήνα και Σπάρτη ποτέ δεν ανέκαμψαν πλήρως για να μπορέσουν να αντισταθούν πρώτα στους Μακεδόνες και αργότερα στους Ρωμαίους.